Canlyniadau Chwilio: s4c

BlogMenai.com: Chwaneg o gwestiynau am S4C a’r Egin

Mwy o gwestiynau – wedi eu gadael ar un o dudalennau sylwadau fy mlog y tro hwm:

Mae S4C angen talu £3 miliwn i’r Egin, gan na fydd S4C yn gallu gwerthu yr HQ yn Llanisien sy werth £3 miliwn nes bod y staff technegol yn gallu symud i adeilad newydd y BBC (yn 2020) o le fydd y 3 miliwn yn dod? Budget rhaglenni? 

Mae S4C yn cynnig 45c y filltir i’r 50-55 staff am 6 mis o deithio (cyfanswm o £375k) iddyn nhw gael trio gweithio yn yr Egin gyntaf cyn derbyn tal diswyddo, cyfanswm o £1.5 miliwn ychwanegol os yw 50 o staff yn dewis aros yng Nghaerdydd ar ddiwedd y cyfnod prawf. O le fydd y £1.9 miliwn yma’n dod? Budget rhaglenni?

Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Cwestiwn bach arall am S4C a’r Drindod

Tudalen ydi’r isod o gofnodion o gyfarfod o Bartneriaeth Sir Gaerfyrddin ar Fai 2 2014.  Mae’r eitem ar adleoli S4C yn ymwneud a’r fideo i gyflwyno cais y Drindod oedd wedi ei gyflwyno i S4C ychydig fisoedd ynghynt.  Roedd Coleg y Drindod wedi clywed eu bod wedi derbyn y lleoliad yn ystod y Mis Mawrth blaenorol.
Yr hyn sy’n ddiddorol yma ydi bod y £3m yn cael ei ddisgrifio fel ‘investment’ ac nid fel rhent wedi ei dalu o flaen llaw.  Rwan mae’n bosibl mai blerwch ar ran rhywun neu’i gilydd sy’n gyfrifol am hyn – ond mae’n amlwg bod taliad o £3m gan S4C yn rhan o’r cais a dderbyniodd S4C.  Y cwestiwn sy’n codi ydi sut oedd Coleg y Drindod yn gwybod na fyddai gofyn i S4C am £3m yn cael ei weld fel rhywbeth nad oedd yn gost niwtral?   Roedd niwtraliaeth o ran y gost yn amod cais llwyddiannus.  Petai amheuaeth am hyn ni fyddai’r Coleg wedi ei gynnwys yn y cais – felly mae’n dilyn ei bod yn debygol iawn bod trafodaeth rhwng y sianel a’r coleg ynglyn a’r trefniadau ariannu wedi digwydd cyn i’r cais gael ei gyflwyno.  
Ac mae yna gwestiwn arall yn codi wrth reswm – pam bod S4C a Choleg y Drindod yn credu bod grantiau o Ewrop ar gael pan nad oeddynt ar gael?  Byddai dyn yn disgwyl y byddai’r ddau gorff wedi gwirio bod y cynllun yn addas ar gyfer grantiau cyn cyflwyno a derbyn y cais ad leoli.  Efallai bod gwiriad felly wedi digwydd wrth gwrs ac mai’r ateb oedd yn wallus – ond mae’n fater sydd angen sylw.

Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Telerau rhent rhyfeddol S4C a Choleg y Drindod

Yn sgil y stori sydd wedi torri ar Newyddion 9 heno am y telerau rhyfedd rhwng S4C a Choleg y Drindod ynglyn a thaliadau rhent y naill i’r llall wedi i bencadlys y sianel symud i Gaerfyrddin, dyma gyhoeddi’r ddogfen mae stori’r BBC wedi ei seilio arni – glaniodd yn fy ebost innau hefyd. 


Rwan mae’n siwr nad ydi bob dim sy’n ymddangos ar Flogmenai werth ei ddarllen – ond mae’r 

ddogfen yma yn sicr werth ei darllen mae’n ddadansoddiad trylwyr a fforensig o’r ddel ryfedd rhwng S4C a’r Drindod – ac mae’n ei gwneud yn gwbl, gwbl glir bod y telerau hyn o fantais sylweddol i’r Drindod ac o anfantais sylweddol i S4C.  Os ydi’r ffigyrau mae’r ddogfen yn eu dyfynnu yn agos at fod yn gywir mae’n ymddangos bod y sianel wedi cymryd y cam hynod anarferol o dalu rhent masnachol flynyddoedd maith o flaen llaw, ac wedi cael telerau hynod anghystadleuol fel gwobr am eu caredigrwydd.


Y cwestiwn  diddorol wrth gwrs ydi pam?  Cyfrifoldeb ymddiriedolwyr S4C ydi amddiffyn buddiannau’r sianel.  Ac eto mae’r telerau mae’r sianel wedi cytuno i gytundeb hollol unochrog  – a hynny er mantais i’r Drindod ac er anfantais i S4C.  Pam?  


Byddwn yn dychwelyd at hyn oll eto – ond yn y cyfamser darllenwch y ddogfen, da chi.



S4C, University of Wales Trinity St David and ‘Yr Egin

 

 

Introduction


S4C’s proposed move to a new building (Yr Egin) on the University of Wales Trinity St David (UWTSD) campus in Carmarthen is surrounded by both controversy and mystery. The most mysterious element is S4C’s decision to handover £3 million pounds in a single upfront rentpayment to UWTSD as it moves into its new HQ. A sum that the BBC reported last week would cover 20 years of rent. The following will attempt to offer a factual analysis of the deal on the basis of publicly available information.

 

Evaluating the deal


The main problem faced in seeking to evaluate the arrangement between S4C and UWTSD is that both are (infamously) among the least transparent public bodies in Wales. Information is, therefore, at a premium. Nonetheless, a number of facts are now in the public domain and it is possible to make some calculations on their basis. But before we do so, it is important to note two key claims that S4C has repeatedly made about the nature of its proposed move to Yr Egin.

 

First it has claimed the move will be ‘cost neutral’. The basis of this claim has never been adequately explained. It is even less clear how (or, indeed, if) the channel’s arrangement with UWTSD represents value for money.(Even if the elision has been implicit in S4C’s public statements, cost neutral does not necessarily equate to value for money.)

 

Secondly, the channel’s leadership have claimed that their relationship with UWTSD in the context of ‘Yr Egin’ is simply that of a ‘tenant’ – albeit an ‘anchor tenant’.

 

The UWTSD perspective


S4C’s decision to handover £3M in a single, upfront rent payment at the start of its occupation of Yr Egin to cover a 20 year period of rent represents unalloyed good news and a major financial benefit for UWTSD. It seems certain that the University would otherwise have had to borrow the money that S4C intends to handover and pay the attendant interest costsOne way to estimate the benefit is to use the interest rate on Cardiff University’s recent bond issue – the lowest yielding higher education bond in UK history’ – namely 3.1%.On this basis, S4C’s initial payment of £3M will have been worth £4.03M to UWTSD by the end of the 20 year period. This is almost certainly a very significant underestimate of the true benefit to UWTSD.

 

S4C’s rent compared


From the perspective of S4C the benefits of the proposed arrangement are far less obvious. At £3M for 20 years, the channel will be paying the equivalent of an (inflation proofed) annual rent of £150K.

 

Does this sum represent value for money? Given the lack of transparency of the principal parties, the only way to seek to answer this question is to look at equivalent rental rates in the nearby area. Of particular relevance here is Y Llwyfan, a nearly-new building on the UWTSD campus that stands immediately adjacent to the proposed site for Yr EginThis building houses offices – including headquarter offices – for a number of organisations, bodies and companies, the largest of which is the Coleg Cenedlaethol Cymraeg (CCC). A Freedom of Information request submitted to the CCC has yielded the following:

 

The Coleg Cenedlaethol Cymraeg (CCC) currently pays £25,939.20 in annual rent for its offices – the CCC’s main office – on the UWTSD campus; offices that are occupied by some 20 staff.

 

In addition to being located in offices adjacent to yr Egin, the CCC also provides a useful comparison for S4C in that the offices of both bodies will be used for broadly similar purposes. S4C’s technical operation will not be moving to Caerfyrddin but will rather be colocated with the BBC Wales in the latter’s new Cardiff headquarters. This means that the jobs being moved to Yr Egin will be focused on the channel’s commissioning, financing, communications and marketing, and internal governance activities. In other words, they will be desk-based similar to those at the CCC jobs.

 

But of course, the CCC staff contingent of 20 is smaller that S4C’s proposed 55 for the Egin site. So adjusting on a pro-rata basis, if S4C were paying rent to UWTSD on the same basis as CCC, they would be faced with an annual rental bill of £71,332.80. Over 20 years and adjusting for inflation on the basis of the OBR long-runestimate for inflation (2%), this would gives a total cost to S4C of £1.73M, or an annual average (of £87K per annum). Put in other terms: if S4C were paying rent to UWTSD on the same basis as the CCC, then even after adjusting for inflation,a £3M payment would cover 31 rather than 20 years of rent.

 

 

S4C deal

CCC pro rata

Average annual rental payment (over 20 years)

£150K (inflation protected)

£87K (inflation adjusted)

Total payment for 20 year period

£3M

£1.73M

 

Clearly, even if the CCC appears to provide a fair comparison for S4C’s requirements at Yr Egin, it is not an exact comparison. Nonetheless, the gap between what S4C is planning to pay and what a broadly equivalent tenant is already paying is very substantialindeedOn this basis, the Egin deal appears to represent very poor value for money for the channel.

 

The £3 million question


But ‘value for money’ and even ‘cost neutrality’ are called into further question once we take into account the origins of the £3M that S4C currently seems determined to handover to UWTSD. Whilst details are opaque, observers of the Egin deal have been led to believe that the £3M will be raised by selling S4C’s current headquarters in Cardiff. At any rate, there is no suggestion that the sum will be raised through borrowing. This means that an obvious alternative to paying £3M upfront would be to invest the sum and use the interest accruing to help pay the rent on the channel’s new headquarters.

 

As some indication of the figures involved, if S4C were paying rent on the same pro rata basis as CCC (i.e. at £71,332.80), a long-run rate of return of 2.4% paid on £3M would be sufficient to ensure that S4C could make it’s first annual rent payment without any erosion of the principal sum.

 

At a long-run rate of return of 4% then the £3M would generate more than enough of an investment return (at £120K in the first yearboth to pay rent at the CCC rate’ of at £71,332.80 but also to add the remainder to the principal. Indeed, assuming that the rent paid increased at the annual rate of inflation (the OBR’s estimate is 2% p.a.), then at along-run rate of return of 4%, an endowmentof £3M would be enough to pay the rent for no fewer than 85 years.

 

Even paying rent at an initial and apparently excessive £150K, and taking into account subsequent rises in rent (at 2% per annum), then at long-run rate of return 4% per annum, S4C’s £3M would be enough to pay for 25 years worth of office space at Yr Egin.

 

Conclusion


In assessing the S4C/UWTSD deal much hinges on the assumptions made, not least about future interest rates and future rental inflation rates. Given the lack of transparency of the parties involved, we have no idea what (if any) calculations have been made by S4C about the various possible options for funding its new HQ, and on the basis of which assumptions.

 

But the only publicly available evidence suggests thatdespite its willingness to pay 20 years of rent upfront and thus provide a very substantial financial benefit to UWTSDS4C is preparing to pay well over the odds for its new home. Not only that, but once forgone interest payments are taken into account, S4C’s claim that its move to Yr Egin will be cost neutral (even for S4C alone) must also be called into question. Rather its decision and apparent determination to handover £3M to UWTSD as upfront rent looks set to substantially erode the channel’s long term financial position, again to the benefit of UWTSD. If S4C is right in characterising its relationship with UWTSD as being simply that of ‘tenant’, then it is, by any standards, an astonishingly generous one. Given that the channel’s senior officials so regularly lament its financial position, it is a level of generosity that is hard to fathom and even harder to justify.

Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Yn ol ar ddec S4C

Reit, yn ol a ni at ddec llawen S4C.

Ymddengys bod un o’r paneli o ‘arbenigwyr’ a benodwyd gan Edwina Hart i gynghori Llywodraeth Cymru ar faterion economaidd – wedi cryn drafod a doethinebu – wedi dod i’r un casgliad a bron i bawb arall y tu hwnt i Gaerfyrddin a datgan bod y syniad o glwstwr creadigol ar safle Coleg y Drindod yn – wel – gwbl ddiwerth.  
Pwysigrwydd ehangach hyn ydi bod y casgliad yn effeithio ar benderfyniad rhyfedd S4C i adleoli ar y safle.  Chwi gofiwch i’r sianel ystyried aros ymhle mae hi yng Nghaerdydd, mynd i’r Egin ar safle Coleg y Drindod yng Nghaerfyrddin neu ddod i safle’r Galeri yng Nghaernarfon.  Llunwyd ceisiadau gan Gyngor Gwynedd a Choleg y Drindod a phenderfynodd S4C ar safle’r Drindod.  Roedd hyn yn ymddangos yn rhyfedd i lawer ohonom ar y pryd –  mae Caernarfon yn brif ddinas answyddogol i’r Gymru Cymraeg gyda degau o filoedd o Gymry Cymraeg naturiol – gwylwyr S4C yn byw oddi fewn i radiws o ddeg milltir, ac mae hefyd yn ganolfan i’r diwydiant teledu.  Roedd cais Cyngor Gwynedd hefyd yn mynd cryn dipyn ymhellach na’r amod o fod yn ‘gost niwtral’ i S4C – neu mewn geiriau eraill roedd y sianel yn cael uffern o fargen dda.  
Ta waeth – symud i fyny’r M4 i Gaerfyrddin oedd penderfyniad y sianel – a chafwyd cryn dipyn o sbloets a dathlu yn y Drindod.  Beth bynnag, dechreuodd pethau syrthio’n ddarnau yn weddol sydyn.  Ymddengys bod cynllun ariannol cais y Drindod yn cymryd bod grantiau ar y ffordd o Ewrop – ond dydyn nhw ddim.  Chwythwyd twll gwerth £4m i £6m yn y cynllun – ond mae’n ymddangos bod y Drindod wedi addo dod o hyd i’r pres ychwanegol hyd yn oed os nad oedd y grant o Ewrop ar gael.  Dydyn nhw heb wneud hynny eto – ond maen nhw wedi gofyn ar gyllid gan Lywodraeth Cymru i lenwi’r twll.  Mae’n amhosibl gweld y cais hwnnw’n cael ei ganiatau yn wyneb adroddiad heddiw.
Gwnaed cais hefyd i S4C dalu rhent o flaen llaw – £3m o rhent a bod yn fanwl gywir – ac yn rhyfeddol cytunodd y sianel i wneud hynny.  Rwan dydan ni ddim yn gwybod os bydd y Drindod yn llenwi’r twll du ariannol o’i adnoddau ei hun, ond os ydi hi mi fydd S4C wedi dod i delerau talu rhent unigryw ac anhygoel er mwyn adleoli i glwstr sy’n cael ei ystyried i fod ag unrhyw fudd ieithyddol, addysgol na chymdeithasegol  ynghlwm gan banel sy’n cynghori Llywodraeth Cymru.  

Fedra i ddim meddwl am gymaint ag un rheswm pam y dylai S4C wahanu a £3m o dan yr amgylchiadau hyn.  Mae’r holl beth yn hollol boncyrs.

Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Mwy am helynt adleoli pencadlys S4C

Yn ol at y stori S4C mae gen i ofn.  
Mae yna un neu ddau o drydarwyr – @SeimonBrooks ac @Dilys Davies ymhlith eraill wedi bod yn trafod y mater heddiw.  Hefyd mae Simon Thomas AS wedi gofyn cwestiwn i Ken Skates yn y Senedd heddiw. Mae’r stori’n un gweddol gymhleth, ac mae yna sawl elfen iddi hi – a dydi hi ddim yn amlwg bod neb wedi gwneud dim o’i le.  
Serch hynny mae yna broblem – ac mae’n troi o gwmpas y ffaith bod y cynllun i fod yn gost niwtral – ond ein bod yn gwybod i Goleg y Drindod wneud o leiaf ddau gais am grant – y naill gan Ewrop a’r llall gan y Cynulliad – i ariannu’r cynllun.  Mae hyn yn ei dro yn esgor ar ddwy broblem arall.  Yn gyntaf dydi gwneud cais am grant ddim yn golygu y bydd y cais yn cael ei dderbyn o anghenrhaid, felly mae amheuaeth ynglyn ag i ba raddau roedd cynllun Coleg y Drindod wedi ei adeiladu ar seiliau ariannol cadarn yn y lle cyntaf.  Yn ail ‘dydi hi ddim yn glir os oedd dealltwriaeth y ddau gorff ymgeisiodd i gael croesawu pencadlys S4C yn dehongli’r term ‘cost niwtral’ yn yr un ffordd.
Beth bynnag dyma’r cwestiynau sydd angen eu hateb er mwyn darganfod faint o broblem sydd yna mewn gwirionedd.  Os oes rhywun efo cwestiwn arall (call) gadewch o yn y dudalen sylwadau – dwi’n fwy na pharod i’w gyhoeddi.

Cwestiynau i S4C:

1). Ymddengys mai darpariaeth ‘cost niwtral’ oedd un o brif feini prawf ar gyfer arfarnu’r ceisiadau.  Oedd ‘cost niwtral’ yn cyfeirio at gost i S4C ‘ta’r gost i’r pwrs cyhoeddus?
2). A wnaed yn glir yn y canllawiau a anfonwyd i’r ymgeiswyr beth yn union oedd ‘cost niwtral’ yn ei olygu?  
3). Oedd S4C yn ymwybodol o’r cychwyn mai trwy wneud cais am grantiau yr oedd Coleg y Drindod yn bwriadu ariannu eu cynllun?
4). Os felly, oedden nhw’n hapus bod trefniadau amgen gan Coleg y Drindod os nad oedd eu ceisiadau am grantiau’n cael eu caniatau?
5). Roedd S4C mewn cyfarfod efo Cyngor Sir Caerfyrddin a Choleg y Drindod i drafod cais am grant o Ewrop ym mis Ebrill 2015.  Faint cyn hynny oedden nhw’n gwybod nod angen gwneud cais felly.?
Cwestiynau i Ken Skates:
1). Mewn ymateb i gwestiwn yn gynharach heddiw gan Simon Thomas dywedodd Ken Skates hyn – Up to £6m of extra cash has been requested for the Carmarthen building, BBC Wales revealed last week.  At beth mae’r gair ‘extra’ yn cyfeirio?

Cwestiynau i Goleg y Drindod.

1). Gwnaed cais gan Coleg y Drindod am grant o gyfeiriad Ewrop i ariannu Canolfan Egin y llynedd.  Cais am faint oedd o, ac oedd y cais yn llwyddiannus?

2). A wnaed yn glir yn y cais gwreiddiol i S4C mai trwy wneud ceisiadau am grantiau am bres cyhoeddus y byddai’r cynllun yn cael ei ariannu – o leiaf yn rhannol?  

3). Oedd yna drefniadau amgen mewn lle i ariannu’r cywaith?

4). Os oedd trefniadau felly mewn lle, a wnaed yn glir i’r sawl y gwnaethwyd cais am grant iddynt bod Coleg y Drindod efo trefniadau eu hunain i ariannu’r cywaith os oedd angen gwneud hynny?

5). Sawl cais sydd wedi ei wneud am grantiau, a faint o bres sydd wedi ei godi?

6). Pa ganran o gost y cynllun y rhagwelir fydd yn cael ei ariannu trwy grant?  

Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Ynglyn ag ad leoli S4C

Dwi’n gwybod fy mod yn mentro swnio’n blwyfol, ond dwi’n meddwl y byddai’n well i mi ddweud pwt am saga ad leoli S4C i Gaerfyrddin.  Bydd darllenwyr Blogmenai yn cofio i’r sianel – yn dilyn edrych yn bryddglwyfus ar ei botwm bol ar ol colli cyllid a gwylwyr – benderfynu ystyried adleoli ei phencadlys yn nes at ei chynulleidfa.  Cafwyd cais gan Coleg y Drindod i gartrefu’r sioe yng Nghaerfyrddin, a gan Cyngor Gwynedd i’w chartrefu yng Nghaernarfon.  

Wedi  dipyn o bendroni penderfynwyd ar Gaerfyrddin.  Roedd hyn yn dipyn o syndod i rai ohonom – mae Gaernarfon yn ganolfan i gwmniau teledu beth bynnag tra nad ydi hynny’n wir am Gaerfyrddin, mae mwy o gynulleidfa S4C yn byw yn ardal Caernarfon nag ardal Caerfyrddin a gan bod Caerfyrddin mor agos at Gaerdydd doedd dim rhaid i weithwyr y sianel fynd ar gyfyl cynulleidfa S4C.  Gellid neidio i’r car ym Mhontcanna a neidio allan yng Ngholeg y Drindod yn y bore, a gwneud yr un peth o chwith ar ddiwedd y diwrnod.  Nid oedd rhaid i neb fynd trwy ‘r sioc ddiwylliannol o ddod wyneb yn wyneb a’r gynulleidfa.

Yn ol colofn orfoleddus gan Gwilym Owen yn Golwg ar y pryd, roedd cais Coleg y Drindod yn llawer gwell nag un Gwynedd – a dyna pam y penderfynwyd symud yno.  Yn wahanol i Gwilym – debyg – ni welais y ceisiadau, felly roedd rhaid rhyw dderbyn mai ansawdd y ceisiadau oedd y rheswm tros y dewis rhyfedd.  Ond, ymddengys bellach nad oes gan Coleg y Drindod ddigon o bres i gartrefu S4C, ac maent am i Lywodraeth Cymru lenwi’r bwlch.  
Rwan, beth am atgoffa ein hunain o eiriau Prif Weithredwr y sianel ddwy flynedd yn ol:
Yn gyffredinol, roedd Awdurdod y Sianel wedi dweud y byddai angen i gynllun adleoli fod yn fuddiol i’r gwasanaeth ac yn gost-niwtral dros gyfnod.  Hefyd roedd yr Awdurdod yn glir am ei ofyniad i sicrhau bod modd creu manteision ieithyddol, diwylliannol ac economaidd.  Roedd nifer o feini prawf agored wedi’u cyhoeddi yn seiliedig ar y gofynion hyn, ac yng ngholeuni’r meini prawf hynny y cafodd y penderfyniad terfynol ei wneud.

Mae yna ddau fater yn codi o hyn.  Yn gyntaf mae’n amlwg bellach nad ydi cais Caerfyrddin yn gost niwtral, felly mae’n methu un o’r meini prawf.

Mae’r ail yn dod a ni ‘n ol at ansawdd y ceisiadau.  Mae’n hawdd i unrhyw ffwl lunio cynllun sy’n edrych yn dda os nad yw’n gorfod talu amdano fo i gyd.  Mae’n fwy o gamp llunio cais o ansawdd sydd wedi ei gostio’n gywir.  

Mae’n weddol amlwg – os ond o ran tegwch naturiol – edrych ar y mater o’r newydd.

Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Guto Bebb, Russell Goodway ac S4C

Gweler ymateb Russell Goodway i gwestiwn hollol resymol Guto Bebb ynglyn a chyllido S4C.  I’r rhai ohonoch sydd ddim yn gyfarwydd a Russell, mae’n gynghorydd Llafur yn Nhrelai, Caerdydd.  Mae hefyd yn gyn arweinydd y cyngor – yr un mwyaf dadl… Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Clec arall i S4C

Felly mae’r rhan o gyllideb  S4C sy’n dod gan lywodraeth San Steffan yn lleihau o £6.7m i £5m erbyn 2019/20 – cwymp  o 26%.  Rydan wedi cael y newyddion da o lawenydd mawr yma ar ddiwrnod pan rydym hefyd wedi clywed bod George Osborne wedi dod o hyd i £23bn nad oedd yn gwybod bod ganddo ac wedi mynd ati i gynyddu gwariant ar yr heddlu, ‘amddiffyn’ a chael gwared o’r toriadau mewn credydau treth.  Byddai arbed S4C rhag y toriad  wedi costio 1/13,530 o’r £23bn.



Mae £1.7m yn bres mawr i S4C, ond dydi o ddim mewn gwrionedd.  Cymharwch y ffigyrau hyn efo’r gwariant canlynol dwi wedi eu dewis ar fympwy.


Bomio Libya a’i throi’n wladwriaeth sydd wedi methu –  £320m
Bwydo’r cannoedd o Arglwyddi yn Nhy’r Arglwyddi – £1.3m.
Treuliau’r 650 Aelod Seneddol – £103m (2013)
Y gost o addasu RAF Voyager A330 at ddefnydd David Cameron –  £10m.
Cost tebygol uwchraddio adeilad San Steffan £5.7bn.
Gwir gost y teulu brenhinol £334m y flwyddyn (pan ystyrier diogelwch, incwm a gollir i’r trysorlys ac ati).
‘Amddiffyn’ Ynysoedd y Malvinas – £75m (2010 – mwy erbyn heddiw). 

Rwan dydi’r £1.7m o doriad mae S4C yn gorfod ei gymryd yn ddim byd yng nghyd destun gwariant cyhoeddus y DU.  Bydd hwnnw tua £760bn y flwyddyn nesaf.  Wrth ymyl gwariant felly  dydi £1.7m ddim hyd yn oed cyn gryfed a phiso dryw yn Llyn Padarn.  Ond mae mae’r toriad yn mynd rhagddo  beth bynnag – yn ol pob tebyg ar argymhelliad gwas sifil sydd yn ystyried gwariant ar ddarlledu cyfrwng Cymraeg yn flaenoriaeth isel iawn.  

Ac o’i safbwynt o mae’n flaenoriaeth isel iawn wrth gwrs – does yna ddim gwahaniaeth iddo rhwng darlledu Farsi a darlledu Cymraeg.  Ond o’n safbwynt ni yng Nghymru – os ydan ni’n siaradwyr Cymraeg neu beidio – mae’r iaith yn rhan creiddiol o’n hunaniaeth.  Ac o ganlyniad mae’r strwythurau sy’n ei chynnal yn bwysig.  Mae felly’n amhriodol bod penderfyniadau pwysig ynglyn ag ariannu’r strwythurau hynny’n cael eu cymryd gan bobl sy’n gwbl ddi hid am y Gymraeg.  Dylai dyfodol darlledu cyfrwng Cymraeg gael ei gymryd gan bobl sy’n deall ei bwysigrwydd i Gymru.  Nid dyna’r sefyllfa ar hyn o bryd.  


Mae’n weddol amlwg y dylai  darlledu yn ei gyfanrwydd gael ei ddatganoli i Gymru – ond wnaiff hynny ddim digwydd am reswm sy’n ddim oll i’w wneud a Chymru.  Byddai datganoli’r gyfrifoldeb honno i Gymru yn ei gwneud yn anodd cyfiawnhau peidio a’i datganoli i’r Alban – a dydi hynny ddim am ddigwydd am resymau amlwg.




Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Dyfodol S4C yn nwylo pobl cwbl ddi hid am ddyfodol y Gymraeg

Dydi o ddim yn syndod wrth gwrs bod y Toriaid eisiau parhau gyda’r broses o ddad berfeddu S4C a gychwynwyd ganddynt yn ol yn 2010.  Dydi o ddim yn syndod chwaith bod Tori o Sais yn ei hystyried yn ‘rhesymol’ i S4C gymryd toriad cyffelyb i un y Bib… Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Gwilym Owen a’r penderfyniad i symud S4C i Gaerfyrddin

Gan bod Gwilym Owen yn gofyn yn ei golofn yn Golwg heddiw beth yw fy niffiniad o’r term ‘nytars’ (a ddefnyddwyd gennyf mewn cyfeiriad at sylwadau gwrth Gymraeg ar Radio Wales yn ddiweddar) waeth i mi ateb.  Yng nghyswllt y blogiad dan sylw ‘nytars… Parhau i ddarllen

: Mae nhw’n eich hoffi chi go iawn

Mae o’n dipyn o syndod i mi a dweud y gwir bod yna cymaint o syndod / sioc oherwydd sylwadau gwrth Gymreig rhywun neu’i gilydd yn y Sunday Times.  Mae sylwadau tebyg yn cael eu gwneud yn rheolaidd – wele enghreifftiau isod.  Ers talwm roedd s… Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Mae nhw’n eich hoffi chi go iawn

Mae o’n dipyn o syndod i mi a dweud y gwir bod yna cymaint o syndod / sioc oherwydd sylwadau gwrth Gymreig rhywun neu’i gilydd yn y Sunday Times.  Mae sylwadau tebyg yn cael eu gwneud yn rheolaidd – wele enghreifftiau isod.  Ers talwm roedd s… Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Mae nhw’n eich hoffi chi go iawn

Mae o’n dipyn o syndod i mi a dweud y gwir bod yna cymaint o syndod / sioc oherwydd sylwadau gwrth Gymreig rhywun neu’i gilydd yn y Sunday Times.  Mae sylwadau tebyg yn cael eu gwneud yn rheolaidd – wele enghreifftiau isod.  Ers talwm roedd s… Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Dirgelwch diweddaraf yr Egin

Roedd yna bwt byr iawn heno ar Newyddion 9 am hynt a helynt yr Egin.  Yn ol y stori ‘dydi’r Theatr Genedlaethol – sydd wedi ei leoli ar hyn o bryd mewn adeilad cyfagos – ddim yn bwriadu symud i’r Egin oherwydd ‘diffyg lle addas’. Rwan, ar yr … Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Yr Egin – ble ydan ni arni?

Mae’r stori am ail leoli S4C yng Nghaerfyrddin yn datblygu i fod yn un hynod gymhleth ac anisgwyl ac mae yna gryn dipyn o gwestiynau newydd yn codi’n ddyddiol bron.  Mae’r stori wedi bod yn y newyddion heddiw oherwydd sylwadau gan Carwyn Jones, ond mae yna ffeithiau eraill wedi dod i olwg cyhoeddus.  Mae’n siwr y byddai’n well i ni geisio gwneud synnwyr o’r holl beth, a manylu ar yr hyn rydym wedi ei ddysgu’n ddiweddar a’r cwestiynau sydd wedi codi.

Yr hyn rydym wedi ei ddysgu:
1). Roedd Carwyn Jones a Llywodraeth Cymru’n deall bod ‘cost niwtral’ yn golygu dim colled i’r pwrs cyhoeddus.  Mae hyn yn bwysig oherwydd bod yr argraff wedi ei roi gan rai yn ddiweddar – yn ddamweiniol neu fel arall – bod y niwtralrwydd yma’n ymwneud ag S4C yn unig.  Roedd bod yn ‘gost niwtral’ yn un o amodau’r ceisiadau o’r dechrau’n deg.
2). Roedd Carwyn Jones eisiau anfon S4C i Ddyffryn Aman, ond iddo gael ei berswadio bod Caerfyrddin yn syniad gwell oherwydd nad oedd unrhyw gostau i fod ynghlwm a hynny. Dwi ddim yn gwybod beth i’w wneud o hon – ni wnaed cais o gwbl o’r fan honno.
3). Mae Carwyn Jones yn dal ‘mewn egwyddor’ eisiau ad leoli yng Nghaerfyrddin.  
4). Mae rhan o’r cyllid ar gyfer y blaendal o £3m yn cael ei godi trwy werthu swyddfeydd S4C yn Llanishen.
5). Mae bellach yn amlwg bod yr enwog £3m yn rhan o gais gwreiddiol y Drindod – ‘doedd o ddim yn rhywbeth brys i lenwi bwlch ariannol yng nghynllun yr Egin.
Cwestiynau
1). Faint yn union mae’r Egin yn mynd i’w gostio?  Y ffigwr sy’n cael ei drafod yng nghyd destun S4C ydi £12m – £3m i ddod fel blaendal gan S4C, £6m gan Lywodraeth Cymru a £3m o adnoddau Coleg y Drindod.  Serch hynny mae’r cofnod hwn ynglyn a chais am gyllid o dan y cynllun City Deal yn dangos bod cynllun i wario £24.3m.
Rwan mae’n bosibl bod y cynllun i fynd rhagddo dros gyfnod maith gan gymryd mwy nag un cam, ond mae’r ffigwr newydd yn cymhlethu pethau – ac yn codi cwestiwn newydd.
2). O’r £24.3m sydd ei angen rydym yn gwybod bod S4C am ddarparu £3m.  Mae cais wedi ei wneud i Lywodraeth Cymru am £6m, ond dydi hwnnw heb ei gadarnhau eto.  Gwnaed cais arall o £5m trwy gynllun City Deal – ond mae’n ymddangos nad ydi hwnnw wedi ei gadarnhau eto chwaith.  Mae hyn yn gadael £10.3m yn weddill – o ble mae hwnnw’n dod?  
3). Oedd y cyrff eraill a wnaeth geisiadau yn ymwybodol y gellid cael £3m o flaendal rhent gan S4C?
4). Faint o swyddi newydd fydd y datblygiad yn eu creu?  Mae yna pob math o ffigyrau yn cael eu taflu o gwmpas – 940 yma er enghraifft, 150 yma, 507 yma ond 203 yn y ddogfen uchod.

Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: O ble daw’r pres i achub yr Egin?

Wel – a barnu oddi wrth y trydariad yma mae yna ymdrech wedi ei gwneud i gael hyd i bres i achub yr Egin er mwyn caniatau i S4C symud i’r lle.

Felly mae yna ymgais yn cael ei gwneud i symud pres o’r gyllideb addysg – a gallwn gymryd yn ganiataol mai’r gyllideb addysg bellach ydi’r targed – byddai’n amhosibl cyfiawnhau cymryd pres o ysgolion a’i roi i Goleg y Drindod.  O ystyried mai’r gweinidog perthnasol ydi Kirsty Williams – bydd Ken Skates yn gorfod rhoi uffern o ffeit i gael ei ddwylo ar ddima goch.  
Felly beth sydd ar ol?  Wel, gellid mynd i’r arian sydd gan y llywodraeth wrth gefn wrth gwrs – ond mae yna wariant sylweddol wedi dod o’r fan honno yn ddiweddar iawn – i roi cymorth i’r Gwasanaeth Iechyd fynd i’r afael a phroblemau’r gaeaf.  Y lle amlwg arall ydi gwariant ar yr iaith Gymraeg – ond byddai dod o hyd i’r £6m llawn yn mynd a thua chwarter y gyllideb  flynyddol ar y Gymraeg.  Byddai hynny’n gwbl, gwbl anerbyniol – yn ol panel sydd wedi ei greu i gynghori’r llywodraeth does yna ddim budd ieithyddol, addysgol na chymdeithasegol ynghlwm a’r cynllun.  

Oni bai bod y peth mor ddifrifol byddai yna rhywbeth gogleisiol yn y syniad o wario lwmp o gyllideb y Gymraeg ar gynllun sydd o ddim budd i’r Gymraeg.

Mae’r holl sefyllfa yma’r tu hwnt i grediniaeth.  Ymddengys bod Llywodraeth Cymru yn chwilio am bres i roi grant i gorff sydd – yn ol tystiolaeth S4C i’r Pwyllgor Dethol Cymreig – efo’r adnoddau i lenwi’r bwlch ariannol beth bynnag.  Pwrpas grant ydi caniatau i rhywbeth llesol na fyddai’n digwydd heb gymorth ariannol fynd rhagddo.

Tros y dyddiau nesaf byddaf yn ysgrifennu dau lythyr – un i Archwilydd Cyffredinol Lloegr (mae’r rhan fwyaf o gyllid y sianel yn cael ei ddarparu rhwng y Bib) yn gofyn iddo edrych ar sut mae S4C wedi delio efo’r symudiad i Gaerfyrddin – ac yn arbennig felly’r blaendal o £3m mewn rhent, a’r llall i Archwilydd Cyffredinol Cymru yn gofyn iddo edrych sut mae’r Drindod wedi rhoi eu cais at ei gilydd, ac ymateb Llywodraeth Cymru  i’r cais am bres i lenwi bwlch ariannol  yng nghynllun y Drindod.

Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Methu’r pwynt yn llwyr

Dwi’n hoff o Golwg 360 – a dwi hefyd yn cydymdeimlo efo ‘r wefan – mae’n rhaid ei bod yn uffernol o anodd cynnal gwasanaeth newyddion dyddiol gydag adnoddau bychan iawn.  Weithiau maent yn cael straeon da, ac weithiau maent yn cael rhai nad ydynt … Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Ynglyn a cholofn ‘Plaid Cymru Bad’ Golwg

I’r sawl yn eich plith sy’n anghyfarwydd a’r term ‘SNP Bad’ mae’n debyg bod angen pwt o eglurhad.  Term ydyw sy’n cael ei ddefnyddio mewn perthynas ag arfer elfennau o’r cyfryngau i ddod i ‘r un casgliad o pob stori – bod yr SNP yn ‘ddrwg ‘ – ac i… Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Perlau Felix – rhan 2

Ac mae hon yn berl hefyd.Ymddengys bod Nicola Sturgeon yn geg fawr.Bydd gwylwyr cyson Pawb a’i Farn S4C yn gyfarwydd a Felix wrth gwrs.  Pan gaiff ei hun ar y panel bydd yn bloeddio ei atebion mewn llediaith – ond llediaith digon dealladwy.  … Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Cywiro datganiadau camarweiniol – rhan 4

Er bod teledu fel dyfais yn llawer hyn nag y byddai’r rhan fwyaf ohonom yn dychmygu, ymddangosodd teledu  masnachol yn yr UDA (lle arall?) gyntaf yn niwedd 40au’r ganrif ddiwethaf.  Ar y cychwyn yr hyn a gafwyd oedd efelychiadau gweledol o ra… Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Mwy am HS2 a Chymru

Mae yna ffrae wedi codi yn sgil y stori yn y Western Mail y bore yma (gweler blogiad ddoe) oedd yn ymwneud a’r ffaith na fydd Cymru yn elwa llawer yn ariannol o’r gwariant anferth (gallai ddod i £80bn erbyn y diwedd) ar y cynllun rheilffordd cyflymder ychel – HS2 – yn Lloegr.  Fel sy’n digwydd yn aml gyda straeon am faterion cyllidol, mae perygl iddi gael ei chuddio y tu ol i niwl cymhlethdod dulliau ariannu llywodraethol – ond mae’r stori yn sylfaenol syml.

Dadl Llywodraeth San Steffan ydi bod Cymru’n cael ei than ariannu o gymharu a Gogledd Iwerddon a’r Alban oherwydd bod trafnidiaeth rheilffordd wedi ei ddatganoli i’r Alban a Gogledd Iwerddon tra nad ydi hynny’n wir am Gymru.  Network Rail ydi’r asiantaeth sy’n gyfrifol am yr is adeiledd rheilffordd wrth gwrs.  O ganlyniad ‘dydi’r cynnydd mewn gwariant trafnidiaeth yn sgil HS2 ddim yn newid yng Nghymru, ond mae’n newid yn y ddwy wlad arall.  

Y corff sy’n gyfrifol am ddarparu HS2 yw HS2 Limited, nid Network Rail. Yn wahanol i Network Rail, nid yw HS2 Limited wedi ei ddatganoli i’r Alban a Gogledd Iwerddon. Dydi Network Rail na HS2 Limited wedi ei ddatganoli i Gymru.  Felly byddai rhywun yn disgwyl y byddai Cymru’n cael ei thrin yn gyfartal gyda’r Alban a Gogledd Iwerddon.  Ond ‘dydi hi ddim.  

Mae’r Datganiad Polisi Cyllido Barnett yn nodi’n glir fod Yr Alban a Gogledd Iwerddon yn derbyn ôl-daliad Barnett (y fformiwla sy ‘n ariannu Cymru, yr Allban a G Iwerddon)  o 100% yn sgil HS2 tra bod Cymru’n derbyn 0%. Mae hyn yn cael effaith ((cymharol) sylweddol ar yr arian sy’n dod i Gymru yn sgil y gydadran o Fformiwla Barnett sy’n cael ei yrru gan wariant yr Adran Drafnidiaeth yn ei chyfanrwydd – 91% i’r Alban, 91.3%.i Ogledd Iwerddon a 80.9% i Gymru.  

Canlyniad hyn ydi y bydd Cymru yn cael rhywfaint o gynnydd £750m tros pum mlynedd efallai) mewn adnoddau o ganlyniad i’r cynnydd cyffredinol yng ngwariant yr Adran Drafnidiaeth yn sgil HS2, ond bydd y consequential Barnett yn sicrhau 3.39% o’r £55.7bn i Ogledd Iwerddon (£1.89bn), a bydd yr Alban yn cael 9.85% (£5.49bn), ond fydd Cymru’n cael dim o’r consequencial.


Mae’n ymddangos mai’r rheswm – neu esgus efallai – tros y gwahaniaeth yma ydi bod Llywodraeth San Steffan yn ystyried HS2 fel cynllun Cymru a Lloegr – er nad ydi’r rheilffordd newydd yn croesi modfedd o dir Cymru.

Mae anghenion  Cymru wrth gwrs yn llawer mwy na rhai’r Alban yn sgil ei thlodi enbyd – a gellir gwneud dadl bod ei hanghenion yn fwy na rhai Gogledd Iwerddon hefyd.  Egwyddor waelodol Barnett oedd bod gwledydd y DU yn cael eu hariannu ar sail angen.  Nid dyna sy ‘n digwydd – mae’r cyllido ar ei isaf lle mae’r angen fwyaf.  Mae’r datblygiad yma yn atgyfnerthu yr anhegwch sylfaenol hwn.

Erbyn heddiw mae Llafur yn honni ei bod o blaid unioni anhegwch sylfaenol Barnett – ond cawsant dair blynedd ar ddeg i wneud hynny a wnaethon nhw ddim – ac ni roddwyd unrhyw bwysau ar Lywodraeth Llafur San Steffan gan y Blaid Lafur Gymreig i wneud hynny chwaith.  Dydi hi ddim yn anodd gweld pam – byddai addasu Barnett yn golygu y byddai’r Alban yn cael llai o adnoddau – ac roedd Llafur yn gwybod yn iawn bod etholwyr yr Alban yn llawer llai dibenadwy na rhai Cymru.  Roedd Llafur yn ofn yr SNP yn yr Alban, roedden nhw’n gallu dibynnu ar etholwyr Cymru i bleidleisio i Lafur – felly gellid anwybyddu eu anghenion.

Bai y Toriaid yn bennaf ydi’r datblygiad diweddaraf wrth gwrs – ond rydan ni’n disgwyl ychydig o sbeit gwrth Gymreig o bryd i’w gilydd o ‘r cyfeiriad hwnnw – fel y gwelsom efo’r toriad arall yng nghyllideb S4C yn ddiweddar.  Ond mae ‘n ymddangos na wnaeth Llywodraeth Lafur Cymru unrhyw ymdrech o gwbl i roi pwysau ar San Steffan i ariannu Cymru yn yr un ffordd a mae’r gwledydd Celtaidd eraill yn cael eu hariannu mewn perthynas a HS2.

Ond fel soniais ddoe mae yna fwy iddi na hynny.  Mae diffyg parch Llywodraeth San Steffan at Lywodraeth Cymru wedi creu’r canfyddiad yn Llundain nad oes rhaid cymryd Cymru o ddifri.  Mae ymlwybro di gyfeiriad, di glem, di asgwrn cefn y weinyddiaeth Lafur ym Mae Caerdydd yn atgyfnerthu’r canfyddiad hwnnw o ddiwrnod ar ol diwrnod.  Yr unig ffordd o newid hynny ydi peidio eu hethol i lywodraeth – a daw yna gyfle i wneud hynny ym Mis Mai.

Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Ac yn ol a ni at YouGov

Cyn cychwyn hoffwn wneud pethau yn glir – dwi’n croesawu’r ffaith bod YouGov a Phrifysgol Caerdydd yn cynnal polau piniwn rheolaidd, dwi’n dymuno yn dda i’r ymarferiad ac yn gobeithio y bydd yn parhau ymhell i’r dyfodol, dwi ddim yn bod yn angharedig a… Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Ychydig mwy o ystadegau cyfrifiad Caerdydd / Gwynedd

Byddwch yn cofio i ni gymharu Cymry Cymraeg Gwynedd gyda rhai Caerdydd tros y penwythnos.  Nid beirniadu neb oeddem wrth gwrs, ond edrych ar pa mor wir ydi’r awgrym sydd ynghlwm wrth ddadl Cris Dafis y dylid cadw S4C yng Nghaerdydd oherwydd bod y … Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Pam bod Cris Dafis yn anghywir ynglyn a natur cymuned Gymraeg Caerdydd

Ddim yn aml mae rhywun yn darllen erthygl lle mae’r awdur wedi cam ddeall yr hyn mae’n sgwennu amdano yn llwyr  – ond roedd ymdrech Cris Dafis yn Golwg yr wythnos yma yn dipyn o eithriad yn yr ystyr hwnnw.  Mae’n erthygl sy’n tystio i anwybod… Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Ydi’r iaith yn marw yn Sir Gaerfyrddin?

Y cefndir i’r cwestiwn ydi nifer o ddadleuon sydd wedi eu hysgogi gan fy sylwadau ar y syniad o ad leoli S4C yng Nghaerfyrddin neu yng Ngwynedd.  Fy nadl i oedd y byddai’r canrannau sy’n siarad yr iaith yn rhwym o gwympo yn y dyfodol canolig oherwydd strwythur oedran Cymry Cymraeg y sir.  Roedd ffigyrau a ddarparwyd gan Ioan yn cefnogi’r ddamcaniaeth:

………………….. % 25-39 .. % 75+ .. Gwahaniaeth
Caerfyrddin ….. 37.1% … 52.8% … -15.7%
Neath Port Talbot 11.1% . 17.6% . -6.5%
Abertawe ……….. 7.7% … 14.1% … -6.5%
CYMRU …………. 15.5% … 17.5% … -1.9%
Conwy ………….. 29.0% … 23.3% … 5.7%
RCT ………………. 12.3% … 5.7% … 6.6%
Caerphilly ……… 9.2% … 2.5% … 6.7%
Gwynedd ………. 69.1% … 60.7% … 8.3%
Ynys Mon ………. 60.3% … 51.8% … 8.4%

Roeddwn serch hynny yn nodi bod y sefyllfa yn debygol o wella mewn amser oherwydd bod y cyfrifiad bellach yn awgrymu bod trosglwyddiad iaith y sir yn cymharu’n dda efo gweddill Cymru – hy y gymhariaeth rhwng y cohorts sy’n esgor ar blant ar hyn o bryd a phlant 3/4 oed.  


Serch hynny cafwyd neges gan William Dolben sy’n paentio llun mwy du o lawer o sefyllfa’r iaith yn Sir Gaerfyrddin.  Yr hyn mae William yn ei wneud ydi cymharu data’r Cyfrifiad efo data arall (addysgol yn bennaf) ac yn dod i gasgliadau llawer tywyllach.  Mi ymatebaf iddo ar ol cael cyfle i bori’r data (mewn ychydig ddyddiau mae’n debyg), ond dwi’n dyfynu’r neges ar y dudalen flaen er mwyn ysgogi trafodaeth.  Oes gennych chi farn?  Ydych chi’n byw yn Sir Gar?  Croeso i unrhyw un adael sylw.  

Sylwadau Wiliam:


Hwyrach fy mod wedi bod yn fyrbwyll wrth roi Caerfyrddin ymlaen ond rwy’n dal i ochri hefo Ioan cyn belled â mae dirywiad yr iaith yn Si Gâr yn y cwestiwn.

Mae gennym dair ffynhonnell: y cyfrifiad, arolygon y Bwrdd Iaith a data ysgolion a rhieni. Fel rwyf wedi deud o’r blaen mae’r cyfrifiad yn gamarweiniol. Mae arolygon y Bwrdd Iaith yn awgrymu fod 60% o’r rhai sy’n honni eu bod yn siarad Cymraeg yn rhugl. Rhyw 20% o’r boblogaeth yn siarad Cymraeg a tua 12% (neu 300,000) yn rhugl. Wrth gwrs mae canrannau y rhai rhugl yn uwch yn y Gorllewin ac ymhlith y rhai hen os cofiaf yn iawn ond yn bendant mae’r cyfrifiad yn gorliwio iechyd y Gymraeg hyd yn oed yn fanno.
Trown rwan at y drydedd ffynhonnell sef y cyfrifiad ysgolion (cynradd). Mae’r data i’w cael yn y wefan hon:

http://wales.gov.uk/docs/statistics/2012/121001section8ency.xls
Maent yn ddiweddar (2011/12) ac yn fwy gwrthrychol na’r cyfrifiad yn fy marn i er mai’r rhieni sydd yn gwerthuso gallu ieithyddol eu plant (yr un fath â’r cyfrifiad!)
22.4% o blant yn siarad Cymraeg ar yr aelwyd yn Sir Gâr. Y ffigyrau cyfatebol yn siroedd eraill y Gorllewin yw Gwynedd 57,6%, Môn 38.3% a Cheredigion 26.2% Er bod y mewnlifiad wedi bod yn fwy yn y tair sir hon, mae’r ganran o Gymry cynhenid yn uwch (am fod trosglwyddiad iaith yn uwch)
Ond wrth graffu ar y plant sydd yn dôd yn rhugl yn yr ysgol gynradd (yn ôl y RHIENI, cofiwch!) mae gwallt fy mhen yn codi:
Sir Gâr 17.7%
Gwynedd 6.8%
Môn 7.4%
Ceredigion 5.6%
Annodd coelio fod system addysg Sir Gâr bron dairgwaith gwell na Gwynedd, Môn a Cheredigion am gynhyrchu Cymry rhugl yn yr ysgol
Pan newidwyd y ffordd o werthuso iaith plant ym 2006 cododd canrannau y plant oedd yn siarad Cymraeg ar yr aelwyd am fod rhieni yn fwy tebyg o ddeud fod eu plant yn Gymry na’r athrawon (Cai fel athro be dechi’n feddwl?). Ni wn pa fethodoleg sy’n drywach a rwy’n siwr fod yna resymau da am newid y fethodoleg ond y gwir plaen ydi fod bron 80% o blant Si Gâr yn siarad Saesneg ar yr aelwyd (sef yr un ganran oedd yn siarad Cymraeg yng nghyfrifad 1961! Mae’n wir hefyd fod y dirywiad wedi dechrau 50 mlynedd yn ôl a chynt (dim ond 45% o blant ysgol oedd yn siarad Cymraeg ar yr aelwyd yn Sir Gâr ym 1961!) Ond y drwg ar y cyfrifiad ydi’r ffaith fod y boblogaeth yn heneiddio = mae’r Cymry Cymraeg cynhenid yn byw yn hyn ac yn caddugo’r dirywiad!
Rwy’n cael yr argraff fod rhieni’r siroedd eraill yn llymach wrth gloriannu Cymraeg eu plant. Mae cogio dy fod yn siarad Cymraeg yn annoddach yng Ngaernarfon hefyd decien i
Awn ni rwan i ardal Rhydaman i sbïo ar adroddiadau ysgol (2010 a 2013 yn achos Bewts). Dyma a gefais (nifer y plant a’r % o Gymry cynhenid mewn cromfachau):
Ysgol G. Rhydaman 225 (30%)
Ysgol Bro Banw 411 (8%)
Ysgol Ty Croes 173 (2.3%)
Ysgol Betws 77 (CYFANSWM 886 ( 12%)
Mae’n frawychus. Yn yr ardal hon yn 1971 oedd >75% yn siarad Cymraeg. Ond hyd yn oed ym 2011, yn ôl y sensws oedd 49% yn siarad Cymraeg yn Rhydaman, 47% yn Nhy Croes a 53% ym Mhontaman (Betws). Os ydi 12% o blant yn siarad Cymraeg ar yr aelwyd mewn ardal lle mae’r cyfrifiad yn sôn am 50% pa obaith sydd?…….Yn y genhedlaeth nesaf os priodith y 12% hefo’i gilydd bydd 12% o Gymry ar yr aelwyd. Ond os priodant hefo pobl eraill aiff y ganran i lawr i 1-2%.
Mae’r sefyllfa’n dipyn gwell mewn rhai pentrefi o gwmpas Rhydaman (Llandybïe, Brynaman, Garnant a Chwm Gwendraeth) ond hyd yn oed yn y llefydd hynny sydd yn debyg eu naws i Stiniog, Pesda a Llanberis mae canran y Cynry cynhenid yn yr ysgolion cynradd o dan 40%…
Nid wyf am feirniadu’r ysgolion a hwyrach yr aiff rhai o’r dysgwyr ati i siarad Cymraeg ar yr aelwyd ond rhaid inni wynebu’r ffeithiau
Mae yna newidiadau ar y gweill yn ysgolion uwchradd fydd yn hybu’r Gymraeg ond os marw (a marw ydi’r gair, Cai) bydd yr iaith ar yr aelwyd i be ydio o da?3>

Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Ymddiheuriadau i Sir Gaerfyrddin

Wrth ddadlau yma, a mewn lleoedd eraill ar y We ynglyn a lle y dylid ad leoli S4C dwi wedi nodi bod y ganran sy’n siarad y Gymraeg yn Sir Gaerfyrddin yn debygol o barhau i gwympo yn weddol gyflym yn y tymor canolig.  Mae rhai wedi dehongli hyn fel… Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Caernarfon ‘ta Caerfyrddin?

Mae’r newyddion bod S4C yn ystyried symud i Wynedd neu Gaerfyrddin  yn hynod ddiddorol – os nad anisgwyl. Mi fydd gan S4C nifer o ystyriaethau wrth benderfynu os i adleoli, a lle i adleoli, ac un ystyriaeth yn unig fydd yr un ieithyddol. &nbs… Parhau i ddarllen

BlogMenai.com: Y broblem efo dod i gasgliadau am wariant cyhoeddus

‘Dwi’n hoff o bres – nid fy mod yn berson anarferol o farus yn y cyswllt hwnnw –  ‘dwi’n  hoff o bres yn yr ystyr ei fod yn linyn mesur da.  Mae’r hyn mae pobl yn fodlon talu amdano yn adlewyrchiad uniongyrchol o pa mor bwysig ydi’r cynnyrch hwnnw i’r sawl sy’n prynu. Mae i pob dim bron ei bris – ac mae’r pris hwnnw yn adlewyrchu ar y cynnyrch ei hun,  a’r cyd destun yn ogystal a’r prynwr. Os ydym clywed bod rhywun neu’i gilydd wedi gwario cyflog wythnos ar Foot Tanner, rydym yn dod i gasgliadau yn sydyn am y person hwnnw. Rydym hefyd yn dod i gasgliadau negyddol am bobl sy’n gwario eu holl arian sbar ar alcohol neu gocen. Mae’r cyd destun yn bwysig hefyd wrth gwrs.  Ym mron i pob cyd destun ni fyddai neb yn talu mwy am botel o ddwr nag am Rolex – ond petawn ar farw o ddiffyg dwr mewn anialwch mi fyddwn ni’n ffeirio’r Rolex am ddwr heb feddwl dwywaith. 

Yn yr un ffordd a mae gwariant personol yn adlewyrchiad ar berson mae gwariant cenedlaethol yn adlewyrchu ar wladwriaethau a’u blaenoriaethau.  Mi fedrwn gymryd bod y Sudan – sy’n gwario 28% o’i GDP ar addysg –  yn blaenori addysg mwy na’r Somalia sy’n gwario 0.4% i’r pwrpas hwnnw.  Yn yr un ffordd mae faint mae gwladwriaeth yn ei wario ar iechyd carchardai, arfau, heddlu, cymorth tramor, system fudd daliadau, pensiynau ac ati yn dweud llawer amdani – o ran ei gwerthoedd neu ei chyd destun, neu gyfuniad o’r ddau.  Mae gwlad sydd a phoblogaeth cymharol hen fel Japan yn rhwym o wario mwy ar yr henoed nag un sydd efo poblogaeth ifanc fel Iran. 

Daw hyn a ni at ryfeloedd.  Mae’r rhain yn  ymarferiadau rhyfeddol o ddrud.  Mae antics yr Unol Daleithiau yn Irac, Afghanistan a thu hwnt yn y blynyddoedd wedi 9/11 wedi costio cyfanswm  o $2 triliwn iddyn nhw.  Mae’n bosibl yn bydd costau hir dymor y rhyfeloedd hynny yn dair gwaith cymaint a hynny yn y pen draw.  Rhag ofn bod rhywun yn ansicr o’i driliynnau mae yna 12 sero mewn triliwn – felly $2,000,000,000,000 ydi’r cyfanswm..  Mae hynny’n gyfystyr a $6,500 am pob copa walltog sy’n byw yn yr UDA, neu $300 am pawb sydd yn byw ar y Ddaear.  Mae tua thraean o boblogaeth y Byd yn byw ar $2 y dydd, neu lai.

Cost rhyfel Afghanistan i Brydain hyd yn hyn ydi tua £38bn.  Mae hyn yn swm sylweddol o bres – mae’n gyfystyr a thua £2,000 am pob ty yn y DU.  Byddai’n ddigon o bres i dalu am 5,000 o nursus trwy gydol eu gyrfaoedd er enghraifft.  Mae’n debyg i gost arfaethiedig y cynllun i adeiladu rheilffordd cyflym HS2 – tua £42.5bn.  (Felly bydd pob teulu yng Nghymru yn talu tros i £2,000 am gynllun fydd ddim yn dod ag unrhyw fanteision economaidd i’r wlad gyda llaw).  Mae’r llongau cario awerynnau sydd wedi eu harchebu gan y llynges yn debygol o gostio tua £5.2bn.

Sut mae hyn yn cymharu efo’n gwariant bach ni?.  Wel, cyfanswm cyllideb y Cynulliad am eleni ydi £14.5bn.  Mae’r toriadau yng nghyllideb S4C tua £25m o gyfanswm gwariant o tua £100m dair blynedd yn ol.  Cost treuliau aelodau seneddol San Steffan ydi £98.1m  – mwy nag oedd yn cael ei wario pan dorwyd y sgandal treuliau gan y Telegraph.  Fel mae cyllideb S4C wedi cael ei dorri mae treuliau’r sawl sy’n gyfrifol am hynny yn cynyddu.  

Mae’r gost o redeg Ty’r Cyffredin yn Llundain yn dod i £200.5m, tua hanner  yn mynd ar dreuliau aelodau seneddol.  Mae’r rhan fwyaf o dreuliau ASau yn cael ei wario ar staff, ac mae tua chwarter yr ASau hynny yn defnyddio arian treuliau i gyflogi aelodau o’u teuluoedd eu hunain. Mae’r cyfanswm yn debyg iawn i wir gost cadw’r Teulu Brenhinol – sefydliad sy’n costio 112 gwaith arlywyddiaeth Iwerddon.   Cost cyflogi pobl i gyfieithu cofnodion y Cynulliad fyddai tua £200,000 i £350,000 – llai na hanner cost un o’r taflegrau Cruise roedd Cameron eisiau eu taflu yn eu hugeiniau i ganol llanast Syria.   Yr arbediad blynyddol o’r dreth llofft (yn ol llywodraeth y DU) fyddai £505m. Mae cynlluniau sy’n cael eu hystyried i uwch raddio toiledau San Steffan yn £100, 000. Dydi hynny’n ddim oll wrth ymyl cynlluniau i uwchraddio San Steffan yn ei gyfanrwydd – cost hynny fydd tua £1.5bn .  Roedd aml i unoliaethwr yng Nghymru yn gwaredu bod adeilad y Cynulliad Cenedlaethol wedi costio tua £67m.  Mae rhoi ychydig o baent a phlastar ar San Steffan am gostio 22 o weithiau yr hyn a dalwyd am godi adeiliad y Cynulliad.  Fyddwch chi ddim yn clywed yr un bobl yn gwichian am hynny.

Mae’r cymharu uchod yn anheg ar sawl cyfri wrth gwrs.  Does yna neb yn dweud – ‘Wel mae  Ian Paisley Jnr yn bwysicach na chofnod Cymraeg i’r Cynulliad’  (mae Ian costio mwy i’w gadw na fyddai gwasanaeth cyfieithu llawn yn ol pob tebyg).  Mae’r penderfyniadau yn cael eu gwneud gan ddwy weinyddiaeth wahanol.  Hyd yn oed pan mae un weinyddiaeth sy’n gwneud y penderfyniadau gwariant, mae’r gyfrifoldeb am wneud y penderfyniadau manwl wedi eu gwasgaru mor eang fel nad oes modd gwneud cymariaethau ystyrlon rhwng gwahanol elfennau o wariant llywodraethol. Mae hyn yn fwy gwir am wariant San Steffan nag ydyw am wariant y Cynulliad. Ond ‘dydi hynny ddim yn golygu na ellir gwneud cymariaethau o gwbl, nag yn wir dod i gasgliadau.

Y casgliad cyntaf ydi bod y ddisgwrs am wariant cyhoeddus yn wirion.  Oherwydd bod y swmiau mor fawr, mae pob dim yn edrych yn ddrud o gymharu efo’r mymryn pres rydym ni yn ei drin yn ein bywydau pob dydd.  Os ydi rhywun yn cwyno bod A,B neu C yn uffernol o ddrud, a’i bod yn warth gwario cymaint – cymharwch A,B neu C efo U,W ac Y cyn dod i gasgliadau.

Yr ail gasgliad amlwg ydi bod y gwariant torfol sy’n cael ei benderfynu gan lywodraeth yn beth rhyfedd.  Byddai rheilffordd cyflymder uchel rhwng Caernarfon a Chaerdydd yn hynod ddefnyddiol i mi yn bersonol.  Ond petai rhywun yn gofyn i mi gyfrannu £2,000 tuag ato, byddwn yn meddwl ddwywaith – a theirgwaith.  Ond mi’r ydw i am gyfrannu hynny tuag at ryfel Afghanistan a HS2 heb feddwl am y peth.  Y rheswm am hynny ydi na fydd neb yn gofyn i mi os ydw i eisiau cyfrannu neu beidio. Mae prosesau rhesymu unigolion a phrosesau rhesymu llywodraethau yn bethau sylfaenol wahanol.  Mae hyn yn arbennig o wir am resymu ariannol. 

Yr trydydd ydi bod y ffordd mae llywodraethau yn pennu ar wariant yn gallu bod yn gwbl afresymegol.  Er gwaethaf yr holl wario ar ryfel Irac, y canlyniad ydi gwlad lle mae awdurdod canolog wedi torri, lle ceir llofruddiaethau secteraidd dyddiol a sy’n cael ei llywodraethu (os dyna’r term) gan weinyddiaeth sy’n lled gefnogol i arch elyn y Gorllewin, Iran.  Oedd yr holl gost werth chweil i bobl Irac?  Dwi ddim yn gwybod – nid fi ydi’r person i farnu – ond ‘dwi’n gwybod nad oedd o werth chweil i’r Gorllewin. 

Fel bron i pob rhyfel arall roedd cost rhyfel Irac yn llawer uwch na’r disgwyl – fel Fietnam, fel Afghanistan.  Eto dydi rhai llywodraethau Gorllewinol byth yn dysgu dim o brofiad chwerw.  Maent yn mynd i pob rhyfel efo’r un agwedd gorffwyll o optimistaidd  ag aeth Prydain i’r Rhyfel Byd Cyntaf – ‘Mi fydd yr holl beth drosodd erbyn ‘Dolig, a fydd o ddim wedi costio llawer’. 

Fel efo stori’r Rolex a’r botel dwr, cyd destun sy’n gyfrifol am hyn – mae Prydain, America a Ffrainc efo canfyddiad o’r Byd sy’n eu rhoi nhw yn agos at ei ganol,  lle mai ein busnes ni ydi busnes pawb arall.  Pan mae gwlad yn gweld ymyryd fel rhan o’i chenhadaeth greiddiol mae’r ymyraeth yn digwydd beth bynnag y gost – fel y bobl hynny sydd efo problem alcohol sy’n ofalus efo pob ceiniog pan mae’n dod i brynu bwyd neu ynni, ond sy’n gwario beth bynnag sydd rhaid ei wario ar alcohol. 

.

Parhau i ddarllen