Archives: Dewi Prysor

Darn Bach o Hanes | Darn Bach o Hanes: Safleoedd Brwydrau Cymru

Wel, dyma flogiad olaf y gyfres, blogiad rwyf am ei ddefnyddio i ymhelaethu rhywfaint ar yr hanes tu ôl i dri o’r safleoedd brwydrau y bum yn sôn amdanynt yn y rhaglen, a hynny yng nghyd-destun eu harwyddocâd ehangach yn hanes Cymru, ac hefyd ychydig o hanes y ffigyrau amlwg oedd yn gysylltiedig â nhw. […] Parhau i ddarllen

Darn Bach o Hanes | Darn Bach o Hanes: Deddf Cau Tafarnau ar y Sul (Cymru) 1881

Ydi wir, mae’r ddeddf amhoblogaidd, wallus a methiannol hon yn un o’r deddfau pwysicaf erioed i gael ei phasio o’n safbwynt ni’r Cymry. Hon oedd y ddeddf gyntaf ers Deddfau Uno 1536 a 1543 oedd yn cyfri yng Nghymru yn unig, ac felly yn cydnabod Cymru fel gwlad wahanol, yn ddiwylliannol ac fel endyd arwahân […] Parhau i ddarllen

Darn Bach o Hanes | Darn Bach o Hanes: Terfysg Cyntaf Rhyfel y Degwm, a’r Cefndir Gwleidyddol

Un o’r pethau difyr am hanes Rhyfel y Degwm 1886-1890 ydi’r cymysgfa hynod o ddigwyddiadau lleol a llawr gwlad, a’r cefndir cenedlaethol. Ar y lefel leol mae gennych chi ffermwyr tlawd sydd wedi eu gyrru i wneud safiad yn erbyn trefn anghyfiawn ac anheg, ac yn genedlaethol, mae gennych chi’r ymgyrch wleidyddol i ddiwygio’r drefn […] Parhau i ddarllen

Darn Bach o Hanes | Darn Bach o Hanes: Aur Enwog Sir Feirionnydd

Mae nhw’n dweud fod yna aur yng ngwaed pobl canolbarth Meirionnydd. Dwn im am hynny, ond mae yna aur o dan ein traed. Wel, mae’n dibynnu lle rydan ni’n sefyll, falla… Yn ôl be dwi’n ddallt o be dwi ’di’i ddysgu dros y blynyddoedd, mae aur Meirionnydd i’w ganfod lle mae’r isgraig dywyll a elwir […] Parhau i ddarllen

Darn Bach o Hanes | Darn Bach o Hanes: Yr Hen Ogledd

Maes Eang Roedd gwneud rhaglen am yr Hen Ogledd yn brofiad pleserus dros ben, yn enwedig a minnau wedi ymddiddori yn yr hanes ers tro byd. Ond mi oedd o hefyd yn brofiad rhwystredig – mewn ffordd ‘dda’. Achos mae o’n faes mor anferth mae’n amhosib cyfleu fawr mwy na blewyn ohonno mewn rhaglen 24 […] Parhau i ddarllen

Darn Bach o Hanes | Darn Bach o Hanes: Y Ras i Ddulyn

Ydach chi erioed wedi gofyn i chi’ch hun pam fod y ffordd o Borthdinllaen i Dremadog – honno sy’n mynd drwy Morfa Nefyn, heibio i Bryn Cynan, dros Boduan a Rhosfawr i’r Ffôr, ac ymlaen drwy Chwilog a Llanystumdwy – mor syth? Fuodd y Rhufeiniaid erioed ym Mhen Llŷn – nid i setlo, fodd bynnag, nac i godi caerau a ffyrdd. Parhau i ddarllen

Darn Bach o Hanes | Darn Bach o Hanes: Castell Deudraeth ac EMI; Madge Breese, Adelina Patti a Heather Jones; Led Zep, Oasis a’r Ods; Craig-y-nos, Rockfield a Sain; Nimbus…

Rhan o hud hanes ydi darganfod ffeithiau a storiau syfrdannol. Does dim ffiniau i hanes, a does wybod be ddowch o hyd iddo wrth godi ambell i garreg yn erwau eang y maes. Yn ystod y gyfres hon dwi wedi cael modd i fyw wrth ddilyn trywydd ambell elfen o hanes ein gwlad na wyddwn i ei fodolaeth o’r blaen. Un o’r elfennau hynny ydi trywydd y rhaglen hon, yr olaf yn ail gyfres Darn Bach o Hanes. Parhau i ddarllen

Darn Bach o Hanes | Darn Bach o Hanes: Meddiannu Tir : Ranges Traws

Yn ystod yr haf 2013 mi fues i a’r teulu yn gwersylla yn ardal y Preselau. Tra yno mi brofais Gymreictod unigryw cymunedau’r ardal, yn ogystal â theimlo fod yno naws arbennig i’r tirwedd – rhyw ymwybyddiaeth ddofn fy mod mewn ardal oedd â hen hanes yn mudferwi ymhob bryn a chopa o’r tirwedd. Mi deithiais i weld pob un o’r henebion cynhanesyddol sydd yn yr ardal, gan gynnwys y rhai hynny sydd ar fynyddoedd y Preselau eu hunain pan gerddais y grib o Grymych i ben uchaf Cwm Gwaun ac ymlaen dros Garn Ingli ac i lawr i Drefdraeth. Fel ardal Ardudwy, sy’n lleol i mi yma ym Meirionnydd, mae’r Preselau yn berwi o feini hirion, carneddi a chylchoedd cerrig. Mae’n amlwg fod gan yr ardal rhyw arwyddocâd ysbrydol i’n cyndeidiau, a does dim dwywaith fod naws arbennig yr hen dreftadaeth hon yn cyfrannu i’r teimlad y mae rhywun yn ei gael wrth grwydro’r bryniau. Parhau i ddarllen

Darn Bach o Hanes | Darn Bach o Hanes: Meddiannu Tir

Yn ystod cyfnodau o heddwch a chyfnodau o ryfel, mae tir wedi ei feddiannu gan y llywodraeth i ddibenion hyfforddiant milwrol. Arweiniodd penderfyniadau o’r fath at wrthwynebiad ffyrnig yn aml, yn enwedig yma yng Nghymru. Dewi fydd yn olrhain hanes y tair prif enghraifft o feddiannu, neu’r ymdrech i feddiannu yn Nghymru; yn Rhiw Goch […] Parhau i ddarllen

Darn Bach o Hanes | Darn Bach o Hanes: Herwyr

Un o sgil effeithiau’r goncwest Normanaidd ym 1282 oedd creu yng Nghymru system weinyddol gwbl aneffeithiol. Yn dilyn Gwrthryfel Glyndwr yn y 15fed ganrif, roedd anhrefn a thorcyfraith yn ffynnu, ac oes yr herwyr yn ei hanterth. Yr wythnos hon bydd Dewi Prysor ymweld â rhai o safleoedd peryclaf y wlad ar y pryd, llefydd […] Parhau i ddarllen