Archives: glamarchives

Archifau Morgannwg: Y Neuadd Ymarfer, Plas Dumfries, Caerdydd

Cafodd y Neuadd Ymarfer ei hadeiladu â chyllid gan ymddiriedolwyr trydydd Ardalydd Bute (oedd yn blentyn dan oed ar y pryd) yn 1867 ar gyfer y gwirfoddol-lu yn bennaf (rhagflaenydd Byddin y Tiriogaethwyr). Cafodd ei dylunio gan bensaer o Lundain, Alexander Roos, a oedd hefyd yn un o ymddiriedolwyr Bute. Cafodd briciau lliwgar eu defnyddio […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: YMCA a Neuadd Cory, Rhodfa’r Orsaf, Caerdydd

Roedd yr YMCA a Neuadd Cory yn  gymdogion drws nesa i’w gilydd ar Rodfa’r Orsaf, gyferbyn â’r fynedfa i Orsaf Heol y Frenhines.  Mae’r ddau yn dyddio o tua 1900. Mae’r YMCA yn olrhain ei wreiddiau yn ôl i 1844, pan ffurfiodd criw o frethynwyr Llundain, dan arweiniad George Williams, Gymdeithas Efengylaidd y Brethynwyr.  Buan […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Stablau Guest, Merthyr Tudful

Gyda chyflenwad lleol digonol o fwyn haearn, calch, coed a glo, roedd Merthyr Tudful yn  ganolfan gynnar bwysig ar gyfer creu haearn a dur. Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Pwmp Melingriffith

Pan adeiladwyd Camlas Morgannwg yn y 1790au, roedd yn tynnu dŵr o Afon Taf ger Cored Radur, trwy’r un ddyfrffos â Gwaith Tunplat Melingriffith oedd yno eisoes.  I osgoi lleihau cyflenwad Melingriffith, roedd y Ddeddf Seneddol a awdurdododd adeiladu’r gamlas yn mynnu bod y gweithredwyr yn echdynnu eu dŵr yn is i lawr yr afon […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Neuadd Tref Pen-y-bont ar Ogwr

Pan oedd tref Pen-y-bont ar Ogwr yn ymestyn yn y 1840au, credid y byddai’n ddymunol adeiladu adeilad mawr newydd a fyddai’n ddigon mawr i gynnal cyfarfodydd cyhoeddus a llysoedd, yn lle hen neuadd y dref, a oedd yn sefyll ar fwâu dros y farchnad.  Cafodd yr adeilad, a ddyluniwyd gan bensaer o Abertawe o’r enw […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Tu mewn y Gyfnewidfa, Caerdydd

Ym 1882, ar alw nifer o foneddigion dylanwadol mewn swyddi’n gysylltiedig â Chaerdydd, bu i’r cyfreithiwr lleol, Frederick De Courcey Hamilton, bennu cynllun er mwyn sefydlu cyfnewidfa a fyddai’n cynnig swyddfeydd cyfleus a man cyfarfod ar gyfer masnachwyr, perchnogion llong, broceriaid a boneddigion eraill cysylltiedig â mentrau morol. Cytunodd asiantau Ardalydd Bute rentu safle yn […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Casgliad Mary Traynor o Gaerdydd

Pan gaiff ardal ei hailddatblygu gall fod yn anodd cofio’r adeiladau a oedd yn sefyll yno ar un adeg.  Yn ystod yr ychydig fisoedd nesaf, bydd ein blog yn tynnu sylw at gasgliad sy’n helpu i gofnodi Caerdydd a de Cymru sy’n newid yn gyflym. Ym mis Mehefin 2014, derbyniodd Archifau Morgannwg adnau hynod ddiddorol […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: JP yr Ail yn trosi mwy na JPR: Ymweliad Pab Ioan Pawl yr Ail â Chaerdydd ym Mehefin 1982

Mae’n 35 mlynedd ers i Bab Ioan Pawl yr Ail ymweld â Chaerdydd. Roedd ‘na dorfeydd enfawr ar strydoedd y ddinas ac yn y digwyddiadau awyr-agored yng Nghaeau Pontcanna a Pharc Ninian ar ddiwrnod yr ymweliad, 2 Mehefin 1982. Roedd ‘na groeso Cymreig wrth i gôr ganu “We’ll keep a welcome” pan laniodd awyren y […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Davies yr ‘Ocean’: 130 o flynyddoedd ers ymgorfforiad yr Ocean Coal Company Ltd.

Roedd David Davies, y cyfeirir ato’n aml fel y miliwnydd Cymreig cyntaf, yn gyfrifol am ddatblygiad rheilffyrdd yng Nghymru ac ef hefyd oedd y dyn fu’n gyfrifol am greu dociau’r Barri. Law yn llaw â’r mentrau hyn, canfu lwyddiant hefyd fel perchennog gwaith glo, gan ennill y llysenw “Davies the Ocean” yn sgil ei ddatblygu […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Gwobr o £250: Hanes Lladrad Gemau Caerdydd Ebrill 1920

Un o’r nifer o wrthrychau anarferol sydd i’w canfod yn Archifau Morgannwg yw poster tua 2 x 3 troedfedd, a gynhyrchwyd ym 1920, sy’n cynnig gwobr o £250 am wybodaeth sy’n arwain at arestio “…lleidr neu ladron…” oedd wedi torri mewn i siop gemwaith yng nghanol Caerdydd [DCON/UNL/333].  Wedi ei gyhoeddi gan yr yswirwyr, Messrs […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Dydd Gŵyl Dewi

Ar Fawrth y Cyntaf, mae ysgolion a chymunedau ar hyd a lled Cymru yn cynnal gorymdeithiau, yn gwisgo’r Wisg Gymreig ac yn canu a dathlu Cymreictod ar Ddydd Gŵyl Dewi. Gwelwn o lyfrau log penaethiaid ysgolion (dyddiadur o ddigwyddiadau’r dydd), fod Dydd Gŵyl Dewi wedi cael ei ddathlu yn ysgolion Cymru ers o leiaf ddechrau’r […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Straeon Caru

Hail! genial season of the year To faithful lovers ever dear Devoted be this day to praise My Anna’s charms in rustic lays Now billing sparrows, cooing doves Remind each youth of her he loves My heart and head are both on flame Whene’er I breath my Anna’s name Ysgrifennwyd y llinellau hyn gan ŵr […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: ‘Canaf gân am arwyr oes’: Teyrnged i Heddlu Morgannwg gan SH Caleb Morris

Mae gan Archifau Morgannwg nifer fawr o eitemau sy’n adrodd hanes Heddlu Morgannwg ers ei sefydliad yn 1841. Ymhlith yr eitemau anarferol hyn mae cerdd a ysgrifennwyd gan Ringyll yr Heddlu, Caleb Morris (SH 175) yn 1918 a adwaenir yn, ‘Teyrnged i Heddlu Morgannwg’. Ar yr adeg, roedd Morris yn 48 mlwydd oed a dros […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Noson Burns yng Nghaerdydd

Ar 25ain Ionawr, sef penblwydd Robert Burns, bydd Albanwyr ar draws y byd yn ddathlu Noson Burns.  Yma yng Nghaerdydd, trefnwyd y dathliadau yn traddodiadol gan Gymdeithas Albanaidd Caerdydd, pan fyddai’r aelodau yn dod ynghyd ar gyfer eu swper Noson Burns flynyddol. Ffurfiwyd Cymdeithas Albanaidd Caerdydd ym 1886.  Nod y Gymdeithas oedd i hyrwyddo cyfeillgarwch […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Gwaed Morgannwg: Rhydwelïau Tywyll, Hen Wythiennau

Here, are the stiffening hills, here, the rich cargo Congealed in the dark arteries, Old veins That hold Glamorgan’s blood. The midnight miner in the secret seams, Limb, life, and bread. – Mervyn Peake, Rhondda Valley Mae cerdd Mervyn Peake, Rhondda Valley, yn disgrifio cloddio am lo fel y gwaed roes fywyd i Gymoedd Cymru. […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Y Parch. Henry Bowen ac Annie Bowen o Gaerdydd

Yng nghasgliad Archifau Morgannwg y mae dogfennau teulu’r Parchedig Henry Bowen, offeiriad plwyf Eglwys Santes Catrin, Treganna, Caerdydd. Mae’r archif eang yn cynnwys hanes oes Henry Bowen a’i wraig Annie. Yn ystod y cyfnod hwn yn yr 20fed ganrif bu dau ryfel byd, y dirwasgiad rhwng y ddau ryfel a’r newidiadau cymdeithasol mawr a ddaeth […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: ‘Werth pob ceiniog’: Adeiladu Gorsaf yr Heddlu ym Mhen-y-bont ar Ogwr ym 1845

Pan sefydlwyd Heddlu Bro Morgannwg ym 1841, bu galw mawr ledled y sir am orsafoedd addas ar gyfer y plismyn newydd. Yn ei adroddiad cyntaf ar gyfer Sesiynau Chwarter Cyffredinol dros Heddwch y Sir, pwysleisiodd y Prif Gwnstabl Capten Charles Frederick Napier ar 30 Awst 1841, fod angen un ai disodli’r cyfleusterau presennol yn gyfan […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Pwdin a Pharsel: Codi arian Nadolig yn y Rhyfel Byd Cyntaf

Mae’r Nadolig yn draddodiadol yn adeg pan fyddwn ni’n meddwl am eraill a phan fydd elusennau yn lansio ymgyrchoedd arbennig i godi arian.  Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf roedd hyn yn bwysicach fyth gyda chymaint o filwyr a morwyr yn gwasanaethu dros y dŵr, ymhell o’u teuluoedd a chysuron y cartref. Mae llyfrau log […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: I haeddu dyrchafiad dim ond bod yn sylwgar, deallus a sobor sydd raid: Cyfarwyddiadau ar gyfer Heddlu Sir Morgannwg, 1841

Ym mis Tachwedd 1841, wrth i Heddlu Morgannwg fentro allan i faes y gad am y tro cyntaf, rhoddwyd copi o’r Instructions for the Glamorganshire Constabulary Force i bob un ohonynt. Yn dri deg tri tudalen o hyd ac wedi’i argraffu fel ei fod yn ffitio’n dwt mewn poced, roedd y llyfryn yn rhoi ‘cyfarwyddiadau’ […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Lladrad Haerllug: Yr achos mawr cyntaf i Heddlu Morgannwg

Ymhlith y papurau sydd yn Archifau Morgannwg mae copi o gofnod a ysgrifennodd Uwch-Arolygydd Davies o Heddlu Morgannwg yn 1844. Roedd y fersiwn derfynol yn amlwg am gael ei phasio i ‘Arglwyddi’r Trysorlys’, yn nodi manylion trosedd a ddatryswyd gan Heddlu Morgannwg ac yn gofyn a ellid rhoi gwobr o £50 i ddau heddwas o […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Diwrnod Meddiannu Ysgol Gynradd Goetre

Mae Archifau Morgannwg wedi cael ei meddiannu gan Ysgol Gynradd Goetre, Merthyr Tudful.  Mae’r grŵp sy’n gweithio o fewn ymrwymiad cymdeithasol wedi ysgrifennu blog ynglŷn â beth wnaethon nhw ddarganfod yn yr Archifau. ************** Yn y tloty doedd dim dyddiau di-waith i’r plant oherwydd os oeddent yn bwyta yna roedd rhaid iddynt weithio yna hefyd! […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Byddaf yn gwirioneddol wasanaethu’n dda ein Harglwyddes Sofran y Frenhines a swydd Cwnstabl Sir Forgannwg: Ffurfio Cwnstabliaeth Morgannwg yn 1841

Mae Cwnstabliaeth Morgannwg yn dathlu pen-blwydd ei ffurfio 175 o flynyddoedd yn ôl yn 2016. Mae llawer o’r papurau sy’n ymwneud â sefydlu’r llu a’i hanes hir i’w cael yn Archifau Morgannwg. Mae’r cofnodion yn  rhoi cipolwg fanwl i ni ar ffurfio a datblygiad y llu ers 1841, ac yn agor cil y drws ar […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Dyddiaduron Henry Fothergill: Cysylltiadau Llafur a Streic Aberdâr 1861

Mae’n anodd i ni heddiw werthfawrogi’n llawn rym perchnogion glo a haearn De Cymru yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd llawer yn ymddwyn fel arglwyddi maenorol a phob gweithred o’u heiddo yn effeithio ar fywydau eu gweithwyr – cyflogaeth, tai, cynhaliaeth ac iechyd. Fodd bynnag, doedd bod yn berchennog ar, a rhedeg gwaith […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Dyddiaduron Henry Fothergill: Arloesi ac Arbrofi

Mae’r dyddiaduron cynnar yn cynnwys adroddiadau cyfareddol o arbrofion Henry i gynhyrchu mwy o haearn o ansawdd addas ar gost is (roedd haearn yn cael ei raddio yn ôl ei safon gyda graddfeydd penodol ar gyfer nwyddau penodol). Roedd llwyddiant yn golygu elw uwch i’r cwmni, cymeradwyaeth ei frawd, Richard, a bonws cyflog haeddiannol. Treuliai […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Dyddiaduron Henry Fothergill: Cysylltiadau Teuluol

I mi, un o’r pethau mwyaf braf am drawsgrifio dyddiaduron Henry oedd ymchwilio i gefndiroedd y bobl mae’n eu henwi – ei deulu, ei ffrindiau a’i gysylltiadau busnes. Wedi dod i wybod am hanes y teulu Fothergill, rhoddodd hynny fywyd i eiriau Henry a hefyd i fy nychymyg innau.   Dechreuais i ystyried y teulu fel […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Dyddiaduron Henry Fothergill

Mae project gwirfoddoli hirdymor yn Archifau Morgannwg wedi dod i ben o’r diwedd – mae pob un o 22 o ‘Ddyddiaduron Fothergill’ wedi’u trawsgrifio. Mae’r dyddlyfrau, sy’n groes rhwng dyddiadur a theithlyfr, yn disgrifio bywyd y meistr haearn Henry Fothergill o 1860 – pan oedd y teulu Fothergill yn benaethiaid ar Gwmni Haearn Aberdâr – […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Dathlu’r Bont Grog Hanner Canrif yn hanes Pont Hafren

Afon Hafren fu’r ffin ddaearyddol rhwng De Cymru a De-orllewin Lloegr ers cyn co’. Mae 2016 yn flwyddyn nodedig yn hanes ymdrechion dyn i greu ffyrdd o groesi’r afon hon. Mae’n 130 mlynedd ers agor Twnnel Hafren, yn hanner canrif ers agor Pont Hafren ac yn ugain mlynedd ers agor Ail Groesfan Hafren.   Am […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Adnoddau Addysg Digidol Newydd yn Archifau Morgannwg

Mae Archifau Morgannwg yn darparu amrywiaeth o wasanaethau i ysgolion, colegau a phrifysgolion – eu myfyrwyr a’u hathrawon – o fewn yr awdurdodau lleol yr ydyn ni’n eu gwasanaethu. Rydym yn croesawu ymweliadau gan grwpiau ysgol o bob oedran.  Mae ymweliadau ysgol am ddim ac yn parhau am hyd at ddwy awr.  Gallwn croesawi 30 […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: O Gaerdydd i Gomin Greenham: Women for Life on Earth

Ym 1986 derbyniodd Archifau Morgannwg cofnodion gan y grŵp heddwch Women for Life on Earth.  Mae’r casgliad yn ymwneud a’r ymdaith heddwch menywod o Gaerdydd i Gomin Greenham yn Swydd Berkshire, a’r gwersyll heddwch sefydlwyd o ganlyniad tu allan i brif fynedfa’r safle awyr yng Nghomin Greenham.  Mae’r papurau yn cwmpasu’r cyfnod 0 1981 tan […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Taith i Dunkirk: Llythyrau o Ryfel Cartref Sbaen

Gadawodd Gilbert Taylor Gaerdydd am Sbaen ym mis Tachwedd 1937 er mwyn ymladd dros Fyddin y Weriniaeth yn y Rhyfel Cartref a ddechreuodd wedi ymgais  grymoedd y cenedlaetholwyr ym 1936 i ddisodli’r llywodraeth. Mae’r llythyrau a anfonodd at ei wraig, Silvia a’i gyfeillion a chyd-weithwyr yng Nghaerdydd yn sôn am ei wasanaeth â’r Frigâd Ryngwladol […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: ‘Mi dynnais lun y Rhyfel’: Lluniau plant Rhyfel Cartref Sbaen

Taniwyd ergydion cyntaf Rhyfel Cartref Sbaen 80 mlynedd yn ôl ar 17 Gorffennaf 1936. Dros gyfnod o dair blynedd ceisiodd y Llywodraeth Weriniaethol sefyll yn erbyn gwrthryfel Cenedlaetholgar a arweiniwyd gan y Cadfridog Franco. Erbyn i’r Cenedlaetholwyr hawlio buddugoliaeth, yn Ebrill 1939, amcangyfrifir bod hyd at filiwn o bobl wedi colli eu bywydau. Cafodd y […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Brwydr Coedwig Mametz

Cipio coedwig Mametz oedd nod y 38ain Adran (Cymru) yn ystod Brwydr Gyntaf y Somme. Digwyddodd yr ymosodiad rhwng 7fed a 12fed Gorffennaf 1916. Ar 7fed Gorffennaf cafodd y gwŷr eu hatal gan ddrylliau peiriant cyn iddynt gyrraedd y goedwig. Methodd ymosodiadau pellach ar 8fed Gorffennaf â gwella’r sefyllfa. Roedd yr ymosodiad ar 10fed Gorffennaf […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Streic y Glowyr 1926: Llyfr Log Ysgol Fechgyn y Maerdy 1908-1930

Cafodd cymdeithas Prydain ei hysgwyd gan Streic Cyffredinol a barodd naw diwrnod ym mis Mai 1926 wrth i 1.5 miliwn o weithwyr ledled y wlad wneud safiad. I lawer yn yr undebau llafur, roedd yn weithred syml o gadernid gyda’r glowyr a oedd wedi gweld eu cyflogau a’u telerau ac amodau gwaith yn gwaethygu’n gyson […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Stori’r Gwirfoddolwr

Cafodd cymdeithas Prydain ei hysgwyd gan Streic Cyffredinol a barodd naw diwrnod ym mis Mai 1926 wrth i 1.5 miliwn o weithwyr ledled y wlad wneud safiad. I lawer yn yr undebau llafur, roedd yn weithred syml o gadernid gyda’r glowyr a oedd wedi gweld eu cyflogau a’u telerau ac amodau gwaith yn gwaethygu’n gyson […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Rhaid cadw’r gwasanaethau hanfodol. Ydych chi’n barod i wasanaethu? – Hanes Edward Loveluck

Cafodd cymdeithas Prydain ei hysgwyd gan Streic Cyffredinol a barodd naw diwrnod ym mis Mai 1926 wrth i 1.5 miliwn o weithwyr ledled y wlad wneud safiad. I lawer yn yr undebau llafur, roedd yn weithred syml o gadernid gyda’r glowyr a oedd wedi gweld eu cyflogau a’u telerau ac amodau gwaith yn gwaethygu’n gyson […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Streic Cyffredinol 1926: Stori’r Dyn Rheilffordd – Daliwch Eich Tir, Rhaid i Ni Ennill

Cafodd cymdeithas Prydain ei hysgwyd gan Streic Cyffredinol a barodd naw diwrnod ym mis Mai 1926 wrth i 1.5 miliwn o weithwyr ledled y wlad wneud safiad. I lawer yn yr undebau llafur, roedd yn weithred syml o gadernid gyda’r glowyr a oedd wedi gweld eu cyflogau a’u telerau ac amodau gwaith yn gwaethygu’n gyson […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Rhestr Goffa Bythynnod Aberdâr

I goffáu’r Rhyfel Byd Cyntaf, ymchwiliais i enwau’r dynion ar Restr Goffa Bythynnod Aberdâr, sy’n cael ei chadw yn Archifau Morgannwg. Mae cyfanswm o 83 o enwau ar y rhestr. Mae mwy o wybodaeth ar gael ar gyfer rhai nag eraill, ac ar ôl cynnal ymchwil cychwynnol mae’n debyg i bob un ohonynt fynychu’r Ysgol […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Gwrthryfel y Pasg, 24 Ebrill 1916

Ym misoedd cyntaf 1916 roedd y Rhyfel Fawr yn ei ail flwyddyn ac roedd y newyddion o’r ffrynt yn ddu. Gyda’r naill ochr na’r llall yn ennill y frwydr yn ffosydd Ffrainc, roedd y sylw’n troi at Fôr y Canoldir a’r Dwyrain Agos. Roedd pethau’n llwm, a chafodd y milwyr olaf eu cludo o’r Dardanelles […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Trychineb Arfau Faversham

Yn aml hanesion bywyd ar y Ffrynt, ac yn y ffosydd yn Ffrainc a Gwlad Belg sy’n llenwi atgofion o’r Rhyfel Byd Cyntaf. Fodd bynnag, bu i’r miloedd o ddynion a merched a oedd yn gweithio yn y diwydiant arfau ar y Ffrynt Cartref wneud cyfraniad amhrisiadwy at ymgyrch y rhyfel. Er mwyn ateb gofynion […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: ‘Mecanwaith Llofruddiaeth’: Cyrchoedd Zeppelin y Rhyfel Byd Cyntaf

Y Rhyfel Byd Cyntaf oedd y tro cyntaf i drigolion ymhell o flaen y gad gael eu bomio mewn rhyfel. Amcangyfrifir y bu i gyrchoedd Zeppelin yr Almaen ladd neu anafu bron i ddwy fil o bobl. Roedd yr awyrennau Zeppelin yn hedfan yn uchel ac yn aml heb eu gweld uwchben trefi a dinasoedd […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Dros yr Enfys, Dan y Radar

Mis Chwefror yw Mis Hanes Pobl Lesbaidd, Hoyw, Deurywiol a Thrawsrywiol (LHDT). Yn aml, bu’r gorffennol yn galed i bobl LHDT. Mae Pobl LHDT yn aml ynghudd mewn hanes, un ai yn fwriadol neu oherwydd ofn erledigaeth neu maen nhw wedi eu heithrio o gofnodion cymdeithas y brif ffrwd. Fel yn achos llawer o grwpiau […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Caban y Rhondda

Ym mis Rhagfyr 1915 cyhoeddodd y Rhondda Leader yr apêl ganlynol: The YMCA and the Troops By kind permission of the Rhondda Council the school-children throughout the district are this week selling stamps for the YMCA. It is hoped that by their efforts the sum of £300 will be made up for the purpose of […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Newyddion o’r Ffrynt

Pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf, ymrestrodd nifer o ddynion i wasanaethu eu gwlad, naill ai’n wirfoddol neu am fod y fyddin wedi galw arnynt. Effeithiwyd ar awdurdodau lleol gan hyn cymaint ag unrhyw un. Yn naturiol, roedd y rhai a arhosodd ar ôl gan ddal ati i weithio gyda’r awdurdodau lleol yn awyddus i […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Cefnogi’r Ymgyrch Ryfel

Wrth i’r Rhyfel Byd Cyntaf fynd rhagddo, roedd awdurdodau lleol ar draws Prydain yn cydlynu eu hymdrechion i gefnogi’r ymgyrch ryfel. Ar ddechrau’r rhyfel, un opsiwn a drafodwyd gan yr awdurdodau oedd defnyddio ysgolion cynradd fel ysbytai maes ar gyfer y sawl a anafwyd ar faes y gad. Sefydlwyd Didoliadau Cymorth Gwirfoddol i helpu nyrsys […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Rheoli Bwyd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf

Roedd prinder bwyd yn beth cyffredin yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, gyda cheidwaid siopau’n rhwym wrth nifer o reoliadau a’r boblogaeth gyfan yn gorfod dechrau dod i delerau â dogni.  Gwnaed yr ymgais gyntaf i ddogni gyda gorchymyn yn cyfyngu ar brydau bwyd mewn gwestai a bwytai ym mis Rhagfyr 1916, ac erbyn 1917 […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Hostel Sant Dunstan i Filwyr a Morwyr a Ddallwyd

Wrth i’r Rhyfel Mawr fynd rhagddo, cafodd De Cymru nifer gynyddol o filwyr wedi’u hanafu, yn bennaf o Ffrainc a Gwlad Belg ond, weithiau, o gyn belled â’r Dardanelles. Deliwyd â’r achosion mwyaf brys a difrifol mewn ysbytai milwrol mawr a sefydlwyd mewn canolfannau fel Caerdydd. Hefyd, sefydlodd y Groes Goch dros 40 o ysbytai […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Mwg Coffa’r Rhyfel Mawr

Ar 18 Gorffennaf 1919, cyflwynwyd mygiau coffaol i 455 o ddisgyblion yn Ysgol Ferched Caerffili i nodi diwedd y Rhyfel Mawr pan lofnodwyd y Cytundeb Heddwch yn Versailles.  Roedd y mygiau hefyd yn ddiolch am y gwaith rhagorol a wnaeth y staff a’r disgyblion yn yr ysgol dros y 5 mlynedd flaenorol i gefnogi’r ymdrech […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Bechgyn y Signalau: Leslie Evans a Philip Adams

Ym 1914, oedran gadael ysgol oedd 14 oed. Wrth i’r rhyfel fynd rhagddo, i ymateb i’r prinder llafur, nid oedd yn anghyffredin i awdurdodau addysg lleol ganiatáu i ddisgyblion adael yr ysgol cyn yr oedran gadael arferol. Mae llyfrau cofnodion ysgolion dros y cyfnod hwn, a gedwir yn Archifau Morgannwg, yn cynnwys nifer o enghreifftiau […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: “Milwr dewr a siriol”: Yr athro cyntaf o Forgannwg i farw ar faes y gad yn Ffrainc

Ymunodd dros 15,000 o athrawon â’r lluoedd arfog i ymladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Roedd yn rhaid i Benaethiaid gadw dyddlyfr o weithgarwch yr ysgol ac mae dyddlyfrau ysgolion Caerffili, sy’n cael eu cadw yn Archifau Morgannwg, yn adrodd straeon llawer o’r athrawon a fu’n ymladd yn y rhyfel.  Mae dyddlyfr Ysgol y Bechgyn […] Parhau i ddarllen

Archifau Morgannwg: Siop Adrannau Howell’s, Caerdydd

Ar 21 Hydref 1865, 150 mlynedd yn ôl, agorodd Siop Adrannau Howell’s yng Nghaerdydd ei drysau am y tro cyntaf. Bryd hynny, cystadlai siopau Caerdydd am fusnes ym mwrlwm y dref, gyda nifer o siopau’n tyfu’n gyflym oherwydd y galw am nwyddau wedi’u mewnforio. Cafodd siop adrannau James Howell’s ei hehangu’n rheolaidd, ond nid dim […] Parhau i ddarllen