Archives: Wilias

Llafar Bro: Dau o Llan yn Siapan

Hanes Erin Maddocks ac Elfed Evans, a ymddangososdd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2017.
Penderfynais i a fy ngŵr Rich symyd i Japan am 6 mis i fyw a gweithio mewn pentref sgïo yno. Ar ôl misoedd o safio a thrip i’r llysgenhadaeth yn Llundain i gael … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stolpia -Difyrwch Hen Ddyddiadur

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain, y tro hwn o rifyn Ebrill 1991.

Dyddiadur Hen Frodor o’r Llan:

1845
Ionawr 1:      Neb yn pregethu yn Saron.
Ionawr 2-4:      Eira mawr.  Lluwch mawr, y lluwch mwyaf a welais yn fy oes.
Mai 2:          Claddu John Leias, llosgodd yn y Gloddfa Ganol.

1857
Rhagfyr 17:    Claddu geneth fach Andro Elisabeth o’r Ffynnon Ddŵr.

1860
Hydref 22:    Yn Saron, Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Brwydr Gaza

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.
Daeth y newyddion drwg drwy’r wasg o golledion mawr ymysg milwyr o ‘Stiniog, yn ystod brwydr Gaza, yn y Dwyrain Canol ar yr 20fed o Ebrill 1916. Enwir y saith milwr a ladd… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stolpia -Dŵr Llyn Manod

Rhan o ysgrif reolaidd Steffan ab Owain
Difyr oedd darllen adroddiad am gael Bwrdd Iechyd Lleol i’r ardal ym mhapur newydd Y Dydd (Mehefin 16, 1876) a’r gohebydd o’r un farn â llawer un arall mai dŵr Llyn Manod oedd y gorau yng nghymdogaeth Ffe… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: O’r Pwyllgor Amddiffyn

Bydd y Ganolfan newydd yn agor gyda hyn, meddan nhw, a hynny flwyddyn a mwy ers i Ysbyty Tywyn weld agor ward 16-gwely ac adran pelydr-X newydd sbon.

Ond peidiwch â phoeni! 

Yn ôl  swyddogion y Betsi, ac ambell un arall yn lleol, mae pethau gwych… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Ffarwelio a Diolch

Wedi nifer o flynyddoedd ar y safle yng nghanol y dref, daeth diwedd ar wasanaeth Swyddfa’r Post. Yn ffodus, ni fydd y post yn diflannu’n gyfangwbl, fel y gwnaeth banciau’r ardal yn ddiweddar, oherwydd i siop Eurospar, ger y Parc gymryd y cyfrifo… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: O San Steffan i’r byd Serameg

Byd y cartwnydd ‘Mumph’.

Ar Stad Bryn Coed oedd fy nghartref cyntaf yn Llan, ond wedi ychydig fisoedd (efallai blwyddyn neu ddwy) fe symudon ni i’r tai cyngor a gafodd eu hadeiladu ar hen safle Capel Engedi, y tri tŷ sy’n cysylltu Belle Vue a Heo… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Llifbryfaid

Mae’r diawlad yn eu holau!

Mi suddodd fy nghalon pan welais y ddeilan dyllog gynta.

 Mewn ychydig ddyddiau, os ga’n nhw lonydd, mae’r larfau yn bwyta a thyfu, a bwyta mwy…

 …gan droi dail yn sgerbydau gweigion.

Gallan nhw droi llwyn cyfa yn llanast mewn wythnos. Mae’n talu i gadw golwg ym mis Mai.

Degllath oddi wrth y coed cyrins cochion a’r gwsberins sy’n cael eu cnoi, mae nythiad o Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Mis Mai ar odrau’r mynydd

Mae wedi wyth o’r gloch. Bu’n ddiwrnod heulog, chwilboeth, ac mae’r awyr las di-gwmwl yn parhau, er i’r haul suddo dros orwel garw Craig Nyth y Gigfran hanner awr a mwy yn ôl.

Wrth fy ochr, yn yr ardd gefn, mae un o’r genod yn darllen, yn ôl ei harfer, ac un arall yn strymio alaw newydd ar hen iwcaleili. Mae teulu drws-nesa i’r chwith yn bwyta eu swper a sgwrsio am ddigwyddiadau’r dydd, a’r Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Rhod y Rhigymwr -llyfryn bach cyfrinachol

Cefais nifer o lyfrau difyr yn ddiweddar gan Beryl Williams, Bryn Brisgyll, Llan Ffestiniog. Mae Beryl ar fin mudo i Harlech, ac yn awyddus i gael gwared ag ambell lyfr. Ymysg y rhai a roddodd i mi, mae teipysgrif a gyhoeddwyd gan R. J. Williams, Fronheulog, Gellilydan – ‘Atgofion, Cymeriadau a Dywediadau Diddorol’ – a welodd olau dydd ryw ddeugain mlynedd yn ôl.

O fewn dalennau’r deipysgrif, Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Ogla da

Dwi’n medru dilyn fy nhrwyn yn hamddenol o gwmpas yr ardd ar hyn o bryd, a chael llond gwynab o ogla hyfryd bob ychydig lathenni.
 

 Nemesia -planhigyn sy’n byw mewn pot ar y patio, ac yn llenwi’r ardal eistedd efo ogla fanila cryf.

Lelog fach -hyfryd, ac yn blodeuo fel mae’r fanhadlen gyfagos yn gwywo.

Rhosyn mynydd -arogl cynnil ond gwerth ei gael. Yr unig flodyn dwbl sydd yn yr ardd. Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Enillydd Ysgoloriaeth Patagonia 2017-18

Enillydd Ysgoloriaeth Patagonia eleni oedd Elin Roberts, Blaenau Ffestiniog. 

Mewn seremoni yn Siambr y Cyngor Tref dyfarnwyd y wobr iddi ar Ddydd Gŵyl Ddewi. Dyma’r ail flwyddyn yn olynol i’r Ysgoloriaeth hon gael ei ddyfarnu, gyda gwobr o £1… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stiniog a’r Rhyfel Mawr- colledion

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Difyr oedd darllen hanes William Jones, Bryntryweryn, Trawsfynydd, ar ei ymweliad â gwersyll milwriol Litherland, lle roedd rhai o fechgyn y pentref yn cael eu hyfforddi… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Mwyar y gorllewin

Siomedig oedd cnwd y ffrwyth diarth yma llynedd, ond mae addewid am fwy eleni.

Llwyn mwyar y gorllewin (Rubus parviflorus, thimbleberry)

Mae’r blodau mawr gwyn deniadol wedi bod yn fwrlwm o wenyn a chacwn a phryfed hofran, a does ond edrych ymlaen am haul a helfa yr haf yma.

Daliwch y dudalen flaen!

Mae yna flodau ar y goeden afal croen mochyn am y tro cyntaf erioed…

…ac mae’r Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Pwyllgor Amddiffyn Ysbyty Coffa Ffestiniog

Crynodeb defnyddiol iawn o’r frwydr hyd yma.

Mae’r gwaith ar yr adeilad newydd yn tynnu at ei derfyn, a hynny ddwy flynedd yn hwyrach nag a gafodd ei addo. Yr Agoriad Swyddogol ym mis Medi eleni, yn ôl yr addewid diweddaraf!

Mae’n amlwg i bawb, … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Yr Ysgwrn -Paratoi i ail agor

Newyddion o gartref Hedd Wyn

Gyda blwyddyn y canmlwyddiant wedi cyrraedd, rydym yn edrych ymlaen i groesawu ffrindiau hen a newydd i’r Ysgwrn unwaith eto.
Wedi misoedd o chwysu, crafu pen a bwrw iddi mae’r gwaith mwyaf wedi ei gwblhau a’r hen d?… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Dwy stori fer

Dau ddarn o lên meicro a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2007, gan y diweddar Rhiain y Ddôl.

A WÊL Y LLYGAID
Doedd Mara ond pump oed. Arferwn adrodd chwedlau iddi am y tylwyth teg a’r cawr penfelyn, ond y tro hwn, teimlwn fel adrodd rhywbe… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stolpia – Dywediadau ein bro

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain.

Ar ôl darllen y golofn ddifyr Geiriau Coll*, euthum ati hi i nodi ychydig o eiriau a dywediadau lleol sy’n gysylltiedig â bodau llên gwerin, mytholeg a hanesion llafar ein gwlad. Efallai y gall rha… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Sgotwrs Stiniog -Y Cogyn

Erthygl arall o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans; y tro hwn yn edrych ymlaen at fis Mai.

‘Mawrth oerllyd a gwyntogAc Ebrill cawodog,Ill dau a wnant rhyngddyntFai teg a godidog’.
Dyna, yn ôl darogan yr hen bennill yma, sut mae hi i fod ym m… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Mari lygatlas

Seren yr ardd ar hyn o bryd ydi Omphalodes (cherry ingram).

Mae’r lluniau yma braidd yn fflat eu lliw, a delweddau digidol fel hyn ddim yn medru cyfleu harddwch y glesni a symlrwydd hyfryd blodau Mari lygatlas.

Wrth bori mewn siop recordiau ail-law yn ddiweddar, mi welis i sengl Angylion Stanli, Mari Fach, ar werth am ugain punt. Mi es adra’n reit handi er mwyn chwilio am y copi brynais i Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Y Saer yn Serennu’n y Selar

Erthygl gan Rhydian Morgan ar lwyddiant un o sêr pop y fro.

‘Nôl ar Nos Sadwrn 18fed Chwefror, cynhaliwyd un o’r nosweithiau mwyaf yng ngherddoriaeth Cymru sef Gwobrau’r Selar* yn Aberystwyth.  Fe sefydlwyd y cylchgrawn yn ôl yn 2004 a dechre… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: ‘Nôl i’r gwely

Ddwy flynedd yn ôl mi fues i’n newid coed dau wely yn yr ardd gefn, gan feddwl gwneud dau arall yn 2016. Aeth hi’n ddoe arna’i yn gwneud hynny o’r diwedd.

Roedd coed llus -blueberry- yn y gwely triongl, ond doedden nhw ddim yn hoff o’u lle, felly maen nhw wedi mynd i rywle arall. Mae’r mefus alpaidd bach a’r cenin syfi oedd yno hefyd wedi eu symud.

Yn ogystal â phreniau newydd, mae’r pridd Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Cynefinoedd anghysbell ein bro

Un o ddarlithoedd diweddar Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog oedd “Cynefinoedd anghysbell ein bro- Uwchafon a phen uchaf Cwm Cynfal” gan Vivian Parry Williams. Dyma flas o’r noson gan Robin Davies.

Soniodd Vivian am rai o dyddynod y Migneint, a hane… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Y Brythoniaid a’r Bro Bach

Mae wedi bod yn gyfnod prysur iawn  i’n timau ieuenctid gyda nifer o gemau’n cael eu chwarae er gwaethaf y tywydd ac ymdrechion Storm Doris i ddifetha’r caeau.

Cafwyd nifer o uchafbwyntiau hefyd gyda’r hyfforddwyr yn hapus iawn efo datblygiad y tim… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Fel’na ma’ hi; a fel’na bydd hi

Blogiwr achlysurol iawn fues i’n ddiweddar mae gen i ofn.

Mi farwodd hard drive ein cyfrifiadur yn ddirybudd, gan fynd a lluniau a dogfennau a dolenni a chyfrineiriau efo fo. Dwi wedi llyncu mul braidd efo pethau digidol wedyn!

Ond dyma fi, efo gliniadur newydd ar fy nglin, yn mwydro eto. Druan ohonoch…

Cen map

Er ein bod wedi cael nifer o ddyddiau braf yn ddiweddar, mae trefn naturiol y Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Bwrw Golwg -O Faentwrog i Minnesota

Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Y tro hwn, erthygl gan W. Arvon Roberts.

O FAENTWROG I MINNESOTA
Gwlad o lynnoedd, deng mil ohonynt, ac afonydd a choedwigoedd mawrion, gyda’r gaeaf yn eithri… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Trem yn ôl -Tabernacl a Thŷ Canol

Ail bennod hanes Tŷ Canol, gan Pegi Lloyd Williams

Roedd Tŷ Canol yn ddau dŷ o dan yr un to, ac fe glywais Mam yn dweud lawer gwaith ei bod yn crio weithiau wrth glywed swn llygod yn rhedeg yn y nenfwd.  ‘Paid â bod yn fabi – llygod bach dini… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Bro Ffestiniog ar Flaen y Gad

Rhan o erthygl Ceri Cunnington, a ymddangosodd yn rhifyn Chwefror 2017.

Mae’r ardal hon wedi gweld nifer o welliannau pwysig yn y cyfnod diweddar, megis datblygiad canol tref Blaenau a thwf gweithgaredd nifer o fentrau cymunedol. Yn gynyddol mae ard… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Gardd wyllt gymunedol

O’r diwedd mae’r syniad o ddatblygu gardd ar gyfer bywyd gwyllt i’r gymuned wedi cymryd cam pellach ymlaen. Erbyn heddiw, mae pawb yn ymwybodol o safle’r rhandiroedd sydd ar ymylon y dref; safle sydd yn cynnig lle i drigolion yr ardal dyfu ll… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: ’Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Milwr Llwyd

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Adroddwyd yn y North Wales Chronicle ar Chwefror 2ail 1917 fod hen chwarelwr o Stiniog yn ddig o glywed fod merched erbyn hynny yn cael eu cyflogi mewn banciau, swyddfeyd… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: GISDA yn cefnogi pobl ifanc Bro Ffestiniog

Erthygl gan Ceri Cunnigton, am ei waith yn ceisio atal digartrefedd, a mwy.

“Y peth gwaetha’ a ddigwyddodd i’r ardal ’ma oedd pan ’nath y criw GISDA ’na symud i fewn.”
Dyma lais unigolyn ar y stryd fawr ym Mlaenau Ffestiniog yn ddiweddar… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Y dydd yn ‘mestyn

Dydd Gŵyl Dewi hapus i chi! ‘Gwnewch y pethau bychain’ medd ein nawddsant, ac un peth bychan i’w ddathlu ar hyn o bryd ydi’r ychydig funudau ychwanegol o olau dydd a gawn yn ddyddiol wrth edrych ymlaen at y gwanwyn. Mae amser gwell i ddyfod,  ha-hale… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Trem yn ôl -Tŷ Canol

Erthygl gan Pegi Lloyd Williams.

Daeth i’m meddwl sôn tipyn am Tŷ Canol, Summerhill, yn dilyn rhaglen S4C ‘Ar Faes y Gad’ pryd roedd Owain Tudur Jones yn olrhain hanes rhai o beldroedwyr oedd wedi chwarae i Gymru cyn y Rhyfel Mawr 1914-1918. … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stolpia -Cadair Eisteddfod eto

Rhan o golofn reolaidd Steffan ab Owain.

Derbyniais nodyn oddi wrth Geraint V Jones beth amser yn ȏl parthed cadair eisteddfod a welsai Elfyn ei fab ymysg deunydd ail law yng Nghricieth.

Holodd a oedd gennyf ryw gofnod neu bwt o’i hanes. Wel, d… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Croeso adra

Mi fuo ‘na gyfnod pan oedd tair o genod annwyla’r byd yn rhuthro ata’i wrth i mi gyrraedd adra o ngwaith. Wedyn daeth cyfnod pan oeddwn i’n rhedeg i’r drws i’w cyfarch nhw adra o’r ysgol. Ond wrth iddyn nhw gyrraedd eu harddegau fesul un, roedd pethau eraill yn mynd â’u bryd nhw. Trist iawn!

Rhywbeth hollol wahanol sy’n gwneud i mi edrych ymlaen i gyrraedd adra heddiw.

Planhigyn ydi hwnnw. Parhau i ddarllen

Llafar Bro: ‘Stiniog a’r Rhyfel Mawr -gorfodaeth a cholledion

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.
            Er mai newyddion drwg am golli milwyr ar feysydd y gad oedd yn llenwi tudalennau’r papurau newyddion y cyfnod, yr oedd heintiau megis y ffliw yn achos… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Apêl Gŵyl Cerdd Dant Blaenau Ffestiniog a’r Fro 2018

Fel y gŵyr holl ddarllenwyr Llafar Bro bellach, fe fydd Gŵyl Cerdd Dant Genedlaethol Cymru yn ymweld â’r dref am y tro cyntaf yn Nhachwedd 2018. Mae’r cynllunio ar y gweill eisoes, a chafwyd cyfarfodydd cyntaf y ‘Pwyllgor Gwaith’ a rhai o’r … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Y Telynor Dall yn dangos y ffordd

Erthygl gan Gwynant Hughes, Castellnedd, a ymddangosodd yn rhifyn Rhagfyr 2016.

Llun -Paul W

Wedi darllen cyflwyniad Iwan Morgan, a draddododd yng Nghyngerdd yr Wŷl Cerdd Dant*, yn sôn am gyfraniad Dafydd Francis,  Llechwedd, i achos Cerdd Dant … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Rhod y Rhigymwr -Y Blygain

Mae blwyddyn wedi diflannu i rywle ers i mi roi hanes ‘Y Blygain’ i chi’r darllenwyr. Mae honno bellach wedi dechrau gwreiddio’n ein hardal ni, diolch i ddycnwch Pegi Lloyd Williams. Cynhaliwyd yr ail ar ‘Sul Cynta’r Adfent’ eto yn 2016.
Parhau i ddarllen

Llafar Bro: ‘Stiniog â’r Rhyfel Mawr -Cofio ac Aros

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.
Byddai newyddion am filwyr ‘ar goll’ yn gadael ansicrwydd mawr ymysg teuluoedd. Tra byddai gobaith yn aros gartref mai wedi eu cymryd yn garcharorion fyddai hanes rhai, yr… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Dadorchuddio cofeb i Gwyn

Ar brynhawn Sadwrn ym mis Tachwedd, daeth nifer dda o bobol yr ardal ynghyd i weld dadorchuddio carreg goffa i’r diweddar Gwyn Thomas ar wal Tŷ Capel Carmel, sef  lle y cafodd Gwyn ei eni.

Mae’r diolch am drefnu’r digwyddiad yn mynd i griw… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stolpia -Bwyd Chwarel 2

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain; ail ran ei drafodaeth am ginio gwaith.

Bwyd y Chwarelwr

Os cofiwch, soniais* am rai o’r pethau a ddefnyddid gynt gan ein chwarelwyr i gludo eu bwyd i’r gwaith.  Y mae’n amlwg o ddarllen ambell b… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Blwyddyn Newydd Dda

A llond y tŷ o ffa!

Yn Llundain fuo ni rhwng y Dolig a’r Calan (llond y tŷ o fwg..?).
Y genod i gyd yn mwynhau sioe Mamma Mia, a finna’n cael crwydro…

Edrych am gofeb Catrin Glyndŵr, yn yr ardd goffa lle bu eglwys Sant Swithin. Mi oedd yn dipyn o job ffeindio’r lle a deud y gwir, oherwydd gwaith adeiladu wrth geg y ffordd fach sy’n arwain yno o Cannon St (mwy neu lai gyferbyn â mynedfa Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Peldroed. 1984 – 1986

Ychydig o hanes y bêl-droed yn y Blaenau. 
Parhau’r gyfres, yng ngofal Vivian Parry Williams (allan o gofnodion y diweddar Ernest Jones).
1984-85
Ymunodd clybiau Bethesda, Llanrwst, Porthmadog, Llanfairpwll a’r Felinheli â’r Gynghrair yn 1984-85, … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Y Chwarelwr

Yn 2005 dadorchuddiwyd plac yn Ngheudyllau Llechi Llechwedd i gofnodi lleoliad ffilmio ‘Y Chwarelwr’.

Wedi araith afaelgar dadorchuddiwyd y plac gan Mr Prys Edwards, mab y diweddar Ifan ab Owen Edwards. Cafwyd sgwrs hynod o ddiddorol am y ffilm a’i harwyddocâd i ni heddiw gan Gwenno Ffrancon, darlithydd yn Adran y Cyfryngau, Coleg y Brifysgol Abertawe:

Y Chwarelwr:  Llechwedd 2/9/05
Heb os nac Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Meistri Corn

Seindorf yr Oakeley yn y 1920au.

Mewn ymateb i’r llun difyr o seindorf yr Oakeley, a anfonwyd i ni gan Glynne Griffiths, Ross on Wye, cafwyd ysgrif ddiddorol dros ben gan Bob Morgan, cyn-arweinydd adnabyddus y band.

Credaf fod y darlun o Fand yr… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stolpia -Hosan Nadolig

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain.

Fel yr amrywiaeth o bethau a geid yn yr hen hosan Nadolig gynt, dyma gynnwys y golofn y tro hwn. Dechreuaf gyndag un neu ddau o gofnodion difyr a darewais arnynt wrth chwilio am hanes ein tref a’n har… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Ddoe a heddiw: Atgofion am Gwm Prysor

Erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 1987, gan Blodwen Jones

Fe’m ganwyd yn Darn Gae, Cwm Prysor yn y flwyddyn 1907 yn un o saith o blant.  Fferm oedd fy nghartref tua phedair milltir o’r pentref.  Doedd dim ond ceffyl a throl neu … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Rhod y Rhigymwr -Me a Gar An Rosen Wyn

Rhan o erthygl Iwan Morgan, o rifyn Tachwedd 2016
Rydw i’n ysgrifennu’r golofn cyn cychwyn yn blygeiniol am Falmouth, Cernyw, gyda Chôr Meibion Ardudwy.
Tynnwyd sylw Elwen Jones, gohebydd newyddion Trawsfynydd a minnau at gân beth amser yn ôl, g… Parhau i ddarllen