Archives: Wilias

Llafar Bro: Taith y Pererin

Hanes un o hen ddramâu Stiniog.

Ymddangosodd y darn cynta’, gan Pegi Lloyd Williams, yn rhifyn Tachwedd 1998.

Mae’n siwr gen i fod yna laweroedd hyd a lled y gogledd ‘ma, a thu hwnt i Glawdd Offa yn dal i gofio mynd i weld drama Taith y Pererin gan … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Trem yn Ôl -Gwaith Sets Pengwern, Manod

Erthygl arall o lyfr ‘Pigion Llafar 1975-1999’. 

Erbyn hyn ni allaf ddweud wrth fy wyres wrth fynd i’r Ysgol Sul yng Nghapel Bethesda: ‘weli di’r shŵt acw, dringais i fyny dros y talpiau gwenithfaen, o’r cryshar i fyny i’r awyr agored yn y… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stolpia -Clychau eto

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain, yn parhau â’i drafodaeth am glychau.

Cloch  Botes
Ceir amryw o gyfeiriadau mewn hen ddogfennau at yr hyn a elwid yn ‘Gloch Botes’.  Dywed Bob Owen (Croesor) yn ei erthygl yn y Genedl Gymreig, Tac… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Y Campau Cymreig

Ynghanol cyfnod y gemau Olympaidd yn Rio, dyma erthygl fer a ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf 1998.

Pedwar camp ar hugain sydd, medd Dr. Davies yn ei Eirlyfr Lladin a Chymraeg (1662) – deg wrolgamp; deg mabolgamp a phedwar gogamp.

Y Gwrolgampau
Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Clwb Peldroed y Blaenau

Adroddiad ar gêm gynta’r tymor, gan Ceri Roberts, cyd-reolwr y tîm cyntaf.

Gêm gynghrair, ail adran Cymru Alliance; Cae Clyd, 13eg Awst 2016.

Amaturiaid y Blaenau 0 – 2 Llannerchymedd

Ar ôl cyfnod cyn-tymor gwych a threfnus, roedd Yr Amaturiaid … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Llyfr Taith Nem -tywydd ac egwyddorion

Pennod arall o atgofion Nem Roberts yn America.

Mae gwlaw Stiniog yn barchus iawn wrth ochr gwlaw Florida.  Ond yn rhyfedd, gynted i’r gwlaw beidio bydd y tir yn sychu ar ei union.

Mae Arizona wedyn yn dipyn uwch nac arwynebedd y môr, a’r hin f… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Hen Enwau, Hen Gyfeillion

Am gyfnod hir yn y nawdegau, bu Allan Tudor yn cyfrannu erthyglau difyr ac amrywiol mewn cyfres o’r enw Sylwadau o Solihull. Dyma ddarn ganddo o rifyn Chwefror 1999.

Rhai misoedd yn ôl, yr oedd Steffan ab Owain yn cyfeirio at y ffaith fod y fferm Cre… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Hanesion Hynod Anti Cein

Bu son am ardal Ceunant Llennyrch fwy nag unwaith eleni ar wefan Llafar Bro. Yma cawn ddychwelyd efo pennod o hanesion Ceinwen Roberts, Gellilydan.

Ffordd Llenyrch    Roedd ffordd Llenyrch fwy na ffordd drol oherwydd roedd na drafeilio nôl a blaen … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Peldroed. 1975 – 1977

Ychydig o hanes y Bêl-droed yn y Blaenau. 
Parhau’r gyfres, yng ngofal Vivian Parry Williams (allan o gofnodion y diweddar Ernest Jones).

1975-76

Yn 1975-76, oherwydd bod nifer clybiau Cynghrair y Gogledd wedi lleihau trefnwyd ‘Cynghrair Atodol’…. Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Pobl y Cwm – y trigolion

Pennod olaf y gyfres.
Efo’r cyflwyniad gwreiddiol gan Vivian P Williams.

Daw atgofion y ddiweddar Ellen Williams i ben gydag ychydig o mwy o hanes y Cwm a fu mor annwyl yn ei llygaid. Cawn ganddi y tro hwn enwau’r rhai a drigai yng nghartrefi Cwm Cynf… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Ar Wasgar -Seindorf

Erthygl fer a ymddangosodd yn y gyfres ‘Ar Wasgar’ gan alltudion o Fro Ffestiniog, yn rhifyn Tachwedd 1998.

Daw’r cyfraniad i golofn yr alltudion gan Mr Glynne Griffiths, Ross-on- Wye yn Swydd Henffordd, y mis yma (Glanypwll gynt).
Flynyddoedd yn ôl … Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Glaw

Dwi isio rhegi. Isio crïo. Gwaeddi.

Mae’r glaw di-baid; dyddiol; cyson, yn ddigalon. A dim golwg am ddiwedd arno.

‘Run ffordd dwi’n mynd allan yn hwn…

Ychydig funudau cyn hanner nos ar noson ola’ Gorffennaf, roedd dyn tywydd y BBC yn canmol bod Ynys Wyth wedi cael eu mis Gorffennaf sychaf ar gofnod, efo dim ond 1.4mm o law. Ia, un pwynt pedwar! Ddiwrnod yn ddiweddarach, roedd y crinc yn Parhau i ddarllen

Llafar Bro: O’r Pwyllgor Amddiffyn -ymladd anghyfiawnder

Y frwydr yn parhau…

Cyfarfod gyda’r Cynghorau Iechyd Cymunedol
Ganol Mehefin, aeth dirprwyaeth o’r Pwyllgor Amddiffyn i gyfarfod aelodau Cyngor Iechyd Cymunedol Gwynedd yn Nhremadog a hynny am y pedwerydd tro o fewn y ddwy flynedd ddiwethaf. Dra… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stolpia -Llyn Stwlan

Pytiau o golofn reolaidd Steffan ab Owain.

Bum i fyny at Lyn Stwlan yn ddiweddar ac eisteddais ar lan y llyn, a thra yno, crwydrodd fy meddwl yn ôl i’r amser pan fyddai’r hen bysgotwyr yn adrodd storïau am bysgod efo pennau mawr a chyrff tenau ym mh… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Rhod y Rhigymwr -cerddi cymdeithasol

Rhan o erthygl Iwan Morgan, o rifyn Mehefin 2016

Mae cerddi cymdeithasol a luniwyd ar achlysuron arbennig ym mywydau aelodau o’n cymuned yn gofnodion hynod bwysig. Yn aml iawn, os ydy rhywun yn cael ei ystyried yn dipyn o rigymwr, gall ceisiadau i l… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Blwyddyn gyda’r Dref Werdd

Gwydion ap Wynn, Rheolwr Prosiect y Dref Werdd, yn edrych yn ôl ar flwyddyn gyffrous.

Mae’n anodd coelio fod blwyddyn wedi gwibio heibio ers i brosiect Y Dref Werdd ail-gychwyn eto, ond hefyd gall rhywun ddeall pam wrth ystyried y holl waith sydd w… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Bwrw Golwg -Cadwaladr Roberts

Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Y tro hwn, erthygl ddifyr a pherthnasol arall gan W. Arvon Roberts.

CADWALADR ROBERTS – PENCERDD MOELWYN
Rhaid cychwyn drwy ganu clodydd cymdogaeth y Blaenau a… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: “Gwneis gymmysgdail i fy lawnt”

Nid pawb sy’n gwirioni ‘run fath.
Lawnt anniddorol iawn ydi un berffaith os ‘da chi’n gofyn i mi.

Na, dwi’n gwbod bo’ chi ddim yn gofyn, ond pwy sydd isio treulio amser yn torri glaswellt yn rheolaidd? A chribinio; a fforchio; ac ychwanegu tywod bras; a dyfrio; a gwrteithio; a lladd chwyn a lladd mwsog; a dilyn streips hirsyth caeth?

Mae ‘garddio ar gyfer bywyd gwyllt’ yn rhoi rhwydd hynt i Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Tiwnio’r Tannau

Hanes gwahodd yr Ŵyl Cerdd Dant i Stiniog, gan Iwan Morgan

Ym mis Mai, galwyd cyfarfod cyhoeddus yn Neuadd Ysgol y Moelwyn gan John Eifion, trefnydd y Gwyliau Cerdd Dant. Daeth criw bychan at ei gilydd a phenderfynwyd yn unfrydol i wahodd yr Ŵyl i… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: ‘Nôl i Lanarthne

Fel hen ystrydeb, dwi’n teimlo ‘chydig bach fel gyrrwr tacsi y dyddia’ yma. Ond mae ‘na fanteision weithia’.

Wrth i’r Arlunydd orffen ei blwyddyn gynta yng Nghaerdydd, roedd rhaid i rywun fynd i lawr i’w nôl hi, a chario llond car o sgidia’, clustoga’, a brwshys paent adra. Felly, er nad ydi Llanarthne nunlla agos i’r A470, mi es i i’r Ardd Fotaneg Genedlaethol ‘ar y ffordd’ i lawr.

Dwi wedi Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Ein Hamgylchedd

Erthygl o rifyn Mehefin 2016, gan Mari Williams, blwyddyn 5, Ysgol Maenofferen.

Yr amgylchedd ym Mlaenau Ffestiniog Ein thema eleni oedd ‘Pa mor wyrdd yw Blaenau?’.  Buom  am dro rownd y stryd i ofyn wrth bobl am eu barn nhw am Flaenau Ffestinio… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Un o eiliadau gorau’r flwyddyn

Codi’r tatws cynnar cyntaf…

Angen dim byd ond berwi a bwyta efo menyn Cymreig hallt.
Nefoedd. Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Colofn y Merched -rysetiau hafaidd

Pennod flasus arall o gyfres Annwen Jones

Hufen ia iogwrt a ffrwythau

8 owns o eirin Mair neu gwsberins
8 owns o fafon neu gyrains coch
12 owns o iogwrt naturiol
4 llwy fwrdd o siwgr brown

Coginiwch yr eirin Mair mewn ychydig ddŵr am tua 15-20 m… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Taith arbennig #hogiallechenlas

Heddiw, mae tri o hogia Stiniog yn cychwyn ar antur anhygoel. Pob lwc iddyn nhw ar daith fythgofiadwy. 

Cafwyd brecwast ffarwel fore dydd Gwener, Gorffennaf 15, wrth i dri llanc ifanc o’r Blaenau – Connaire Cann, Steven Price ac Iwan Williams, o da… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Sgotwrs Stiniog -egarych werdd

Erthygl arall o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans.

Dyma hi’n fis Gorffennaf arnom unwaith eto fel sgotwrs y fro. “A’r hirddydd ar ei harddaf” fel y dywed un bardd.

Gobeithio y cawn ni fis Gorffennaf go iawn eleni. Dyma brif fis y sgota nos am frithyll; mis y rhwyfwr a’r egarychod; mis y mae iddo’i awyrgylch a’i hyd a’i ledrith unigryw ei hun.

Egarych werdd Pen-ffridd. Llun Gareth T. Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Mil Harddach Wyt -chwynnu, tocio, a bwydo

Yn yr ardd.
Cyngor amserol gan Eurwyn Roberts, Meithrinfa Blodau’r Felin. Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 1998.

Yn yr ardd lysiau
Hau moron eto a phys math cynnar. Hefyd hau bresych ar gyfer y gwanwyn.

Codi nionod bach (sets) a’u syc… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Saga’r Eirin

Ar ôl i dywydd gwael diwedd Ebrill roi diwedd ar flodau’r eirin Dinbych a thorri nghalon i ‘run pryd, daeth syrpreis braf, wrth i’r goeden ddatblygu ail genhedlaeth o flodau yn ystod haul diwedd Mai.

Ac yn groes i’r disgwyl, mi fues i’n gwylio eirin -ein eirin cyntaf yn y byd- yn cnapio, tyfu, twchu…

-wedyn disgyn! Fesul un.
Felly dyna ni. Blwyddyn arall heb eirin. Ma’ isio blydi ‘mynadd! Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Dim pys merllys ydyn nhw

Ar ôl methiant llwyr y llynedd, roedd yr asparagus peas yn tyfu’n dda eleni, a ninnau’n edrych ymlaen i drïo rwbath gwahanol; ond mae rhywbeth bach yn poeni pawb…

Yn ôl bob dim dwi’n weld ar y we, nid planhigyn sy’n dringo ydi pys merllys.
Mi oedd ein planhigion ni yn dringo.

pys ‘merllys’ yn dringo’n braf ar y dde, yn y tŷ gwydr

Roedd y blodau i fod yn goch.
Er yn hardd iawn, nid coch Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Peldroed. 1973–75

Ychydig o hanes y Bêl-droed yn y Blaenau. 
Parhau’r gyfres, yng ngofal Vivian Parry Williams (allan o gofnodion y diweddar Ernest Jones.

1973-74
Enillodd Stiniog y bencampwriaeth eto ym 1973-74.  Wedi ennill Cwpan Gogledd Cymru, Cwpan Alves a Chw… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Pobl y Cwm -gweinidogion a rhyfeloedd

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.  Pennod arall o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.

Cafodd nifer o blant eu bedyddio yn y Babell, y rhai ddaeth wedyn yn ddinasyddion da a gwerthfawr i Gymdeithas, a rhai wedi dringo i safleoedd uchel.

Tra bum i yn y Babell am i agos i hanner can mlynedd, bum dan weinidogaeth pedwar gweinidog. Y Parch Thomas Lloyd wyf yn ei gofio gynta. Bu yn weinidog ar Parhau i ddarllen

Llafar Bro: O Lech i Lwyn -Ceunant Llennyrch

Allan Tudor gyfrannodd erthygl i’r gyfres awyr-agored yn rhifyn Mai 1999. 

Un lle y byddaf yn hoff o fynd am dro iddo yw Ceunant Llennyrch ar yr afon Prysor. Un rheswm am hyn, hwyrach, yw fod cysyltiad â fy nhaid, John Tudor, Brynderw gynt, a fu … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Tanygrisiau Ddoe -Sul, gwyl a gwaith

Pennod olaf cyfres Mary Jones am y gymuned rhwng 1920-36.Yr wyf wedi cyffwrdd yn flaenorol ar y capeli, Carmel, Capel Wesla, Horeb, Bethel, Caersalem (B), Moreia (B), Dolrhedyn (M), a’rr Eglwys, ond pan oeddwn i yn Nhanygrisiau roeddynt yn sefydliadau … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: O’r Pwyllgor Amddiffyn -gêm wleidyddol

Oeddech chi yno? …. Ac ydach chi’n dal efo ni?

Mae’n siŵr bod rhai ohonoch yn cwestiynu, bellach, os oes unrhyw bwrpas mewn dal ati i frwydro, o weld bod adeilad yr Ysbyty wedi’i ddymchwel bron yn llwyr erbyn heddiw. Ond cawsom farn pensae… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Ras yr Iaith

Rhedeg dros yr Iaith ym Mlaenau Ffestiniog

Mae’r Cymry wedi dangos eu cariad at y Gymraeg mewn sawl ffordd dros y canrifoedd. Ar ddydd Mercher 6ed o Orffennaf, 2016, bydd ail ‘Râs yr Iaith’ yn rhoi’r cyfle i ni ddathlu drwy fod yn rhan o râs gyfnewid hwyliog.

Nid râs i athletwyr fydd hon, ond râs dros y Gymraeg gan bobl Cymru. Ei phwrpas yw dathlu’r Gymraeg, codi ymwybyddiaeth o’r Iaith, a Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Dilyw!

Dwy erthygl fer a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifynnau Mai a Mehefin 1998.

PWY SY’N COFIO’R DIGWYDDIAD HWN?
Dyma hanes Jane a Robert John Williams, Foelas, Llan Ffestiniog o ddigwyddiad yn y 1920au. Torrodd cwmwl gan arllwys llifogydd dychrynllyd o … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Trem yn Ôl -Cynfal Fawr

Erthygl arall o lyfr ‘Pigion Llafar 1975-1999’.

Cynfal Fawr … Beth ddaw ohono?
Mae ‘na nifer o bobl sy’n dechrau mynegi pryder ynglyn â chyflwr hen dŷ Cynfal Fawr oherwydd ei fod wedi bod yn wag cyhyd.  Dyma un o dai mwyaf arbennig yn ardal … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Y Dref Werdd

Ychydig o newyddion diweddar gan Y Dref Werdd
CLWB CAE BRYN COED

Bu diwrnodau llwyddiannus yn twtio a chlirio cae Bryn Coed yn ddiweddar, fel rhan o weithgarwch ‘Clwb Cae Bryn  Coed’ sydd ar y dydd Sul cyntaf o’r mis.

Cliriwyd y mieri a’r ll… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Bwrw Golwg -Trip i’r Creigiau Duon

Erthygl arall gan W. Arvon Roberts, yn y gyfres sy’n edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro.
Mae’r darlun yn dangos rhai o adran weithgar yr Urdd, Blaenau Ffestiniog, a dynnwyd ar ddydd eu trip i’r Creigiau Duon, Cricie… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Y Golofn Werdd -gwenyn

TRI PHETH A FFYNNA AR DES — GWENITH, A GWENYN, A MES.
Yn ôl pob adroddiad, mae gwenyn mêl Cymru (a thramor) wedi dioddef yn arw yn y blynyddoedd diweddar. Lleuen o’r enw varroa, plaladdwyr, a llygredd sy’n bennaf gyfrifol mae’n debyg, ac mae… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Yr Ysgwrn -Gwaith y Merched

Newyddion o Gartref Hedd Wyn.

Merched Yr Ysgwrn
Yn y gwanwyn cafwyd tipyn o gyhoeddusrwydd yn y wasg i Ddiwrnod Rhyngwladol y Merched. Mae hwn yn ddiwrnod sy’n cael ei ddathlu’n flynyddol er mwyn cofnodi’r hyn mae merched ar draws y byd wedi ei g… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: O’r Pwyllgor Amddiffyn -Byddwch Ddiolchgar!

Cynlluniau’r Ysbyty Coffa oedd prif erthygl rhifyn Mai 2016.

Philistiaeth ar waith!
Mae’r difrod wedi dechrau ac fe ddylai pawb a gododd law i’w gefnogi fod yn cuddio mewn cywilydd heddiw. Ond dyna fo! Y tebyg ydi na chafodd yr un ohonyn nhw erioe… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: "Duw, Aradr, a Rhyddid"

Erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Mehefin 1998.

Pwy fedr daflu goleuni ar y botwm neu’r fedal yma?

Daethpwyd o hyd iddo pan oedd y Cyngor Sir yn ail-adeiladu wal ger tai Frongoch, Maentwrog, ynghyd a darnau cetyn pridd, poteli a chrochenwaith, a … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Colofn y Merched -gofal yn yr haul

Pennod arall o gyfres Annwen Jones, a chyngor amserol -o ystyried tywydd rhagorol dechrau Mehefin- am warchod eich hun rhag gormod o haul. Gobeithio y daw’r tywydd braf yn ôl, ond pwyll pia hi..

•    Cofiwch fod angen amddiffyn y croen rhag y pelydrau UVA ac UVB. Mae UVA yn heneiddio’r croen ag UVB yn ei losgi. Felly astudiwch y poteli hylif haul yn ofalus.

•    Os ydych yn olau o ran pryd a Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Peldroed. 1971 – 1973

Ychydig o hanes y Bêl-droed yn y Blaenau. Parhau’r gyfres yng ngofal Vivian Parry Williams (Allan o gofnodion y diweddar Ernest Jones).

1971-72 
Wedi iddynt benodi Peter Rowlands yn reolwr/chwaraewr ym 1971-72 cafodd clwb y Blaenau gyfnod eithriad… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: O Lech i Lwyn -Cynefin i’w warchod

Yn rhifyn Mehefin 1998, Gruff Ellis, Ysbyty Ifan oedd y colofnydd Natur gwadd.  
Bu’n ysgrifennu colofn rheolaidd yn yr Odyn am flynyddoedd, dan yr enw Gwerinwr, a chyhoeddi llyfr ‘YMA MAE ‘NGHALON’ am fywyd gwyllt ei filltir sgwar (sy’n cy… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Llyfr Taith Nem -rhegi’n Gymraeg

Pennod arall o atgofion Nem Roberts, o ganrif yn ôl.Cofiaf unwaith i mi fod eisiau mynd o Efrog Newydd i Galiffornia, ond gan nad oedd gennyf lawer o arian ar y pryd, yr oeddwn yn awyddus i gael fy nghludo heb dalu.  Yr unig ffordd i wneud hynny, wrt… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Rhod y Rhigymwr -Wele Seren!

Rhan o erthygl Iwan Morgan, o rifyn Ebrill 2016.
Fel y gŵyr fy nghydnabod, mae barddoniaeth a cherddoriaeth wedi bod yn agos at fy nghalon erioed, a chwestiwn nifer o rai y bum yn siarad â nhw’n ystod y mis dwytha – y rhai  ddarllenodd ‘Rod y … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Clychau -faint o’r gloch?

Bu colofn Stolpia yn trafod Clychau fwy nag unwaith. Yn rhifyn Ebrill eleni, roedd Pegi Lloyd Williams yn trafod yr un pwnc. Dyma rannu addasiad o’i hysgrif hi.

Wrth drafod ‘Awr Fawr Galan’ yn rhifyn Mawrth, roedd Tecwyn V. Jones yn dwyn sylw at d… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Dwrn Dur yr Almaen

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Ar 22 Ebrill 1916, gwelid mwy o luniau o filwyr o’r ardal oedd yn gwasnaethu gyda’r fyddin ar dudalennau’r Rhedegydd. Yr oedd nifer ohonynt wedi eu dyrchafu yn Is-gorpora… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Hanner Tymor

Wel, ches i ddim mynd i Chelsea eto. Ta waeth: dim colled.

Wrth wylio’r gyfres hir o raglenni o "Sioe arddio fwya’r byd…(wedi’i chefnogi gan gyfalafwyr caredig a gwych Em-An-Jii…)" dwi’n sylwi na fyswn i’n mwynhau gwasgu trwy’r miloedd brwdfrydig, a gorfod edrych ar y gerddi drudfawr -ambell un wedi costio chwarter miliwn cofiwch- dros ysgwyddau rhesi o ymwelwyr eraill; bob un wedi talu’n Parhau i ddarllen