Archives: Wilias

Llafar Bro: Trem yn ôl -Tabernacl a Thŷ Canol

Ail bennod hanes Tŷ Canol, gan Pegi Lloyd Williams

Roedd Tŷ Canol yn ddau dŷ o dan yr un to, ac fe glywais Mam yn dweud lawer gwaith ei bod yn crio weithiau wrth glywed swn llygod yn rhedeg yn y nenfwd.  ‘Paid â bod yn fabi – llygod bach dini… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Bro Ffestiniog ar Flaen y Gad

Rhan o erthygl Ceri Cunnington, a ymddangosodd yn rhifyn Chwefror 2017.

Mae’r ardal hon wedi gweld nifer o welliannau pwysig yn y cyfnod diweddar, megis datblygiad canol tref Blaenau a thwf gweithgaredd nifer o fentrau cymunedol. Yn gynyddol mae ard… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Gardd wyllt gymunedol

O’r diwedd mae’r syniad o ddatblygu gardd ar gyfer bywyd gwyllt i’r gymuned wedi cymryd cam pellach ymlaen. Erbyn heddiw, mae pawb yn ymwybodol o safle’r rhandiroedd sydd ar ymylon y dref; safle sydd yn cynnig lle i drigolion yr ardal dyfu ll… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: ’Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Milwr Llwyd

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Adroddwyd yn y North Wales Chronicle ar Chwefror 2ail 1917 fod hen chwarelwr o Stiniog yn ddig o glywed fod merched erbyn hynny yn cael eu cyflogi mewn banciau, swyddfeyd… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: GISDA yn cefnogi pobl ifanc Bro Ffestiniog

Erthygl gan Ceri Cunnigton, am ei waith yn ceisio atal digartrefedd, a mwy.

“Y peth gwaetha’ a ddigwyddodd i’r ardal ’ma oedd pan ’nath y criw GISDA ’na symud i fewn.”
Dyma lais unigolyn ar y stryd fawr ym Mlaenau Ffestiniog yn ddiweddar… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Y dydd yn ‘mestyn

Dydd Gŵyl Dewi hapus i chi! ‘Gwnewch y pethau bychain’ medd ein nawddsant, ac un peth bychan i’w ddathlu ar hyn o bryd ydi’r ychydig funudau ychwanegol o olau dydd a gawn yn ddyddiol wrth edrych ymlaen at y gwanwyn. Mae amser gwell i ddyfod,  ha-hale… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Trem yn ôl -Tŷ Canol

Erthygl gan Pegi Lloyd Williams.

Daeth i’m meddwl sôn tipyn am Tŷ Canol, Summerhill, yn dilyn rhaglen S4C ‘Ar Faes y Gad’ pryd roedd Owain Tudur Jones yn olrhain hanes rhai o beldroedwyr oedd wedi chwarae i Gymru cyn y Rhyfel Mawr 1914-1918. … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stolpia -Cadair Eisteddfod eto

Rhan o golofn reolaidd Steffan ab Owain.

Derbyniais nodyn oddi wrth Geraint V Jones beth amser yn ȏl parthed cadair eisteddfod a welsai Elfyn ei fab ymysg deunydd ail law yng Nghricieth.

Holodd a oedd gennyf ryw gofnod neu bwt o’i hanes. Wel, d… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Croeso adra

Mi fuo ‘na gyfnod pan oedd tair o genod annwyla’r byd yn rhuthro ata’i wrth i mi gyrraedd adra o ngwaith. Wedyn daeth cyfnod pan oeddwn i’n rhedeg i’r drws i’w cyfarch nhw adra o’r ysgol. Ond wrth iddyn nhw gyrraedd eu harddegau fesul un, roedd pethau eraill yn mynd â’u bryd nhw. Trist iawn!

Rhywbeth hollol wahanol sy’n gwneud i mi edrych ymlaen i gyrraedd adra heddiw.

Planhigyn ydi hwnnw. Parhau i ddarllen

Llafar Bro: ‘Stiniog a’r Rhyfel Mawr -gorfodaeth a cholledion

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.
            Er mai newyddion drwg am golli milwyr ar feysydd y gad oedd yn llenwi tudalennau’r papurau newyddion y cyfnod, yr oedd heintiau megis y ffliw yn achos… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Apêl Gŵyl Cerdd Dant Blaenau Ffestiniog a’r Fro 2018

Fel y gŵyr holl ddarllenwyr Llafar Bro bellach, fe fydd Gŵyl Cerdd Dant Genedlaethol Cymru yn ymweld â’r dref am y tro cyntaf yn Nhachwedd 2018. Mae’r cynllunio ar y gweill eisoes, a chafwyd cyfarfodydd cyntaf y ‘Pwyllgor Gwaith’ a rhai o’r … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Y Telynor Dall yn dangos y ffordd

Erthygl gan Gwynant Hughes, Castellnedd, a ymddangosodd yn rhifyn Rhagfyr 2016.

Llun -Paul W

Wedi darllen cyflwyniad Iwan Morgan, a draddododd yng Nghyngerdd yr Wŷl Cerdd Dant*, yn sôn am gyfraniad Dafydd Francis,  Llechwedd, i achos Cerdd Dant … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Rhod y Rhigymwr -Y Blygain

Mae blwyddyn wedi diflannu i rywle ers i mi roi hanes ‘Y Blygain’ i chi’r darllenwyr. Mae honno bellach wedi dechrau gwreiddio’n ein hardal ni, diolch i ddycnwch Pegi Lloyd Williams. Cynhaliwyd yr ail ar ‘Sul Cynta’r Adfent’ eto yn 2016.
Parhau i ddarllen

Llafar Bro: ‘Stiniog â’r Rhyfel Mawr -Cofio ac Aros

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.
Byddai newyddion am filwyr ‘ar goll’ yn gadael ansicrwydd mawr ymysg teuluoedd. Tra byddai gobaith yn aros gartref mai wedi eu cymryd yn garcharorion fyddai hanes rhai, yr… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Dadorchuddio cofeb i Gwyn

Ar brynhawn Sadwrn ym mis Tachwedd, daeth nifer dda o bobol yr ardal ynghyd i weld dadorchuddio carreg goffa i’r diweddar Gwyn Thomas ar wal Tŷ Capel Carmel, sef  lle y cafodd Gwyn ei eni.

Mae’r diolch am drefnu’r digwyddiad yn mynd i griw… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stolpia -Bwyd Chwarel 2

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain; ail ran ei drafodaeth am ginio gwaith.

Bwyd y Chwarelwr

Os cofiwch, soniais* am rai o’r pethau a ddefnyddid gynt gan ein chwarelwyr i gludo eu bwyd i’r gwaith.  Y mae’n amlwg o ddarllen ambell b… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Blwyddyn Newydd Dda

A llond y tŷ o ffa!

Yn Llundain fuo ni rhwng y Dolig a’r Calan (llond y tŷ o fwg..?).
Y genod i gyd yn mwynhau sioe Mamma Mia, a finna’n cael crwydro…

Edrych am gofeb Catrin Glyndŵr, yn yr ardd goffa lle bu eglwys Sant Swithin. Mi oedd yn dipyn o job ffeindio’r lle a deud y gwir, oherwydd gwaith adeiladu wrth geg y ffordd fach sy’n arwain yno o Cannon St (mwy neu lai gyferbyn â mynedfa Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Peldroed. 1984 – 1986

Ychydig o hanes y bêl-droed yn y Blaenau. 
Parhau’r gyfres, yng ngofal Vivian Parry Williams (allan o gofnodion y diweddar Ernest Jones).
1984-85
Ymunodd clybiau Bethesda, Llanrwst, Porthmadog, Llanfairpwll a’r Felinheli â’r Gynghrair yn 1984-85, … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Y Chwarelwr

Yn 2005 dadorchuddiwyd plac yn Ngheudyllau Llechi Llechwedd i gofnodi lleoliad ffilmio ‘Y Chwarelwr’.

Wedi araith afaelgar dadorchuddiwyd y plac gan Mr Prys Edwards, mab y diweddar Ifan ab Owen Edwards. Cafwyd sgwrs hynod o ddiddorol am y ffilm a’i harwyddocâd i ni heddiw gan Gwenno Ffrancon, darlithydd yn Adran y Cyfryngau, Coleg y Brifysgol Abertawe:

Y Chwarelwr:  Llechwedd 2/9/05
Heb os nac Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Meistri Corn

Seindorf yr Oakeley yn y 1920au.

Mewn ymateb i’r llun difyr o seindorf yr Oakeley, a anfonwyd i ni gan Glynne Griffiths, Ross on Wye, cafwyd ysgrif ddiddorol dros ben gan Bob Morgan, cyn-arweinydd adnabyddus y band.

Credaf fod y darlun o Fand yr… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stolpia -Hosan Nadolig

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain.

Fel yr amrywiaeth o bethau a geid yn yr hen hosan Nadolig gynt, dyma gynnwys y golofn y tro hwn. Dechreuaf gyndag un neu ddau o gofnodion difyr a darewais arnynt wrth chwilio am hanes ein tref a’n har… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Ddoe a heddiw: Atgofion am Gwm Prysor

Erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 1987, gan Blodwen Jones

Fe’m ganwyd yn Darn Gae, Cwm Prysor yn y flwyddyn 1907 yn un o saith o blant.  Fferm oedd fy nghartref tua phedair milltir o’r pentref.  Doedd dim ond ceffyl a throl neu … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Rhod y Rhigymwr -Me a Gar An Rosen Wyn

Rhan o erthygl Iwan Morgan, o rifyn Tachwedd 2016
Rydw i’n ysgrifennu’r golofn cyn cychwyn yn blygeiniol am Falmouth, Cernyw, gyda Chôr Meibion Ardudwy.
Tynnwyd sylw Elwen Jones, gohebydd newyddion Trawsfynydd a minnau at gân beth amser yn ôl, g… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Breuddwyd Bordeaux -ar ôl y gêm

Pennod olaf hanes Dewi Prysor yn Ffrainc. 
Ar ôl llwyddiant y gêm gyntaf, daeth y dathlu a’r gofoleddu.
Rhan o gyfres o erthyglau gan awduron gwadd ar thema Ewropeaidd. 

PÊL-DROED, CYMRU A’R GYMRAEG: BYW BREUDDWYD YN BORDEAUX Wna i fyth angho… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: ‘Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Tachwedd 1916 yn Ffrainc

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Ymysg nifer o lythyrau’r milwyr a ymddangosodd yn rhifyn 11 Tachwedd 1916 o’r Rhedegydd, roedd un gan Bob Williams, i’w chwaer yn Rhesdai Tanyclogwyn, ac yntau’n glw… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Hanesion Hynod Anti Cein -y goruwch naturiol

Pennod arall o hanesion Ceinwen Roberts.

Dyma stori glywais gan fy niweddar dad pan oeddwn yn hogan ifanc adref yn Llech y Cwm. Nid stori ysbryd sydd gennyf, ond digwyddiad goruwch naturiol ag sydd yn hollol wir pan oedd fy nhad yn hogyn deg oed ac y… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Silff Lyfrau

Ambell lyfr efo cysylltiad lleol ar gyfer y Nadolig.

Pêl-droed Penmachno. Y Dyddiau Cynnar.
Vivian Parry Williams. £5

Yn dilyn her a chais gan gyfeillion yn ei hen filltir sgwâr, aeth Vivian, ysgrifennydd Llafar Bro, ati’n ddiwyd -yn ystod blwyd… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stolpia -Bwyd Chwarel

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain.

Bwyta yn y chwarel gynt
Nid oes dwywaith amdani hi bod bwyd a diod chwarelwyr yr oes bresennol yn dra gwahanol i’r hyn a geid yn nyddiau cynnar y diwydiant llechi. O beth ddeallaf, y mae gan rai o chw… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Chwarae Trên?

Casgliad o eitemau diweddar, a hŷn, ar thema’r hen reilffordd GWR.

Cymdeithas Reilffordd Trawsfynydd a Blaenau Ffestiniog.Yn ystod y misoedd diwethaf ffurfiwyd y cwmni hwn yn un swydd er mwyn ail agor y darn rheilffordd rhwng Blaenau a Traws. Bydd ho… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Trem yn ôl -Medal

Erthygl arall o lyfr ‘PIGION LLAFAR 1975-1999’.Clod a Medal 
‘A fynno glod, bid farw’, meddai’r hen ddihareb, ond mae llawer i’w ddweud dros dalu teyrnged i berson tra byddo byw.  Dyna yw bwriad dyfarnu Medal T.H. Parry Williams, er mwyn … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Sgotwrs Stiniog -Hel Mâg

Erthygl arall o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans; y tro hwn, o rifyn Rhagfyr 2005.

Mae Cymdeithas y Cambrian wedi penderfynu hel mâg eto eleni ar gyfer y ddeorfa ym Mron y Manod. Yn ogystal â hynny mae yna ymdrech i fagu diddordeb yn y gwaith … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Bwrw Golwg -Owen T. Owens

Erthygl gan W. Arvon Roberts, yn y gyfres achlysurol sy’n edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro.

Pan fu farw Owen T. Owens, Fruitvale, Califfornia, ar y 13eg o Orffennaf, 1908, collodd Cymry San Francisco a’r gymdogaeth un o’i ffrindiau mwyaf cydymdeimladol a charedig. Ganwyd ef ym Mlaenau Ffestiniog tua 1848, yn fab i John ac Ann Owens. Bu ei dad yn ddiacon ffyddlon a Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Senedd ‘Stiniog -banciau, baneri, a blodau

Pytiau o’r Cyngor Tref
Addasiad o erthyglau gan Bedwyr Gwilym a Rory Francis, o rifynnau Medi a Hydref.

Dim Banc
Bu’r cyngor yn trafod cau cangen Blaenau banc HSBC ym mis Medi, sef banc olaf y dref. Yn naturiol, ‘roedd aelodau’r Cyngor yn siome… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Yr Ysgwrn -Creu murlun lliwgar

Newyddion o Gartref Hedd Wyn.

Dros fisoedd yr haf bu plant a phobl ifanc yr ardal yn brysur yn creu murlun lliwgar fydd yn ganolbwynt i arddangosfa’r Ysgwrn pan fydd yn ail agor yn y gwanwyn.

Cafodd yr artist lliwgar Catrin Williams, ei chomisiy… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Garlleg

Pan o’n i’n 12 oed, fy hoff lysiau i oedd tatws. Ar ffurf chips, wrth gwrs.

Ffa haricot hefyd.
Y rhai oedd yn dod mewn tun, efo saws tomato. Ia, baked beans siwr iawn.

Mae’r Fechan yn 12 oed cyn Dolig eleni. Ei hoff lysieuyn hi ydi garlleg! Mi fwytith hi ewin garlleg yn amrwd, ac wrth ei bodd efo fo wedi’i rostio a’i ffrio hefyd, a’i rwbio ar fara, a’i ychwanegu i bob mathau o brydau bwyd. Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Plygain Dalgylch Llafar Bro

Erthygl gan Pegi Lloyd Williams a Tecwyn Vaughan Jones am hen draddodiad y Plygain, a thraddodiad newydd cynnal y gwasanaeth unigryw ym Mro Ffestiniog.

[<–  Cofiwch am wasanaeth Plygain eleni!] 

Croesawyd Gwasanaeth Y Blygain Dan yr Hen Drefn i Eglwys y Bowydd am y tro cyntaf, ar y 29ain o Dachwedd y llynedd. Mae i’r traddodiad Cymreig hwn hanes godidog.

Mewn llawer rhan o Gymru, Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Ysgoloriaeth Patagonia 2017

Cyfle gwych eto!

Unwaith eto eleni, mae Cyngor Tref Ffestiniog, yn sgil trefeillio gyda Rawson, yn cynnig ysgoloriaeth i berson ifanc sydd rhwng 16-30 ac sy’n byw o fewn ffiniau’r cyngor i ymweld â Phatagonia. Penderfynwyd cynnig swm o £1,500 fe… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Gwynfyd -ffordd Gellidywyll

Erthygl arall o’r gyfres am fywyd gwyllt a chrwydro’r fro.

Gwelais y wennol olaf ar y pumed o Hydref ar ffordd Gellidywyll. Yr oedd tua dwsin dal o gwmpas y diwrnod hwnnw ac ychydig ddyddiau ynghynt, ac mae’n debyg eu bod wedi cychwyn ar eu taith hir… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Sbeislyd

Hadau coriander o’r tŷ gwydr. Neis ydyn nhw hefyd.

Er bod planhigion basil yn gwneud yn dda iawn yma, tydi’r amodau ddim yn plesio coriander cystal, ac maen nhw’n gyndyn i gynhyrchu cnwd o ddail. Mae pob planhigyn coriander dwi’n dyfu yn rhedeg yn gyflym iawn i flodeuo.

Maen nhw’n ddigon bodlon, ar y llaw arall, i gynhyrchu hadau ar ôl blodeuo, ac mae’r rhain yn flasus iawn yn wyrdd, mewn Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Pedair blynedd wedyn…

Tafodau’r merched. Afon Bowydd. #Stiniog

Tachwedd 2012

(Peidiwch â gwthio’r botwm i wylio ar YouTube er mwyn osgoi hysbysebion) Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Hydref 1916

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.
Ymysg eitemau a welwyd yn rhifyn 14 Hydref 1916 o’r Rhedegydd oedd hysbyseb ar y dudalen flaen am lyfrgellydd i’r Llyfrgell Gyhoeddus yn y Blaenau, gyda’r ymgeiswyr i anfo… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Cyngerdd Dathlu

Cafwyd cyngerdd ardderchog yn Ysgol y Moelwyn ddiwedd Medi i ddathlu llwyddiant Seindorf yr Oakeley a Chôr y Brythoniaid yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Gwnaed elw o dros £1000 i agor cyfri’ Gŵyl Cerdd Dant 2018 a gynhelir ym Mlaenau Ffestiniog. 

"Un o’r ardaloedd hollbwysig yn hanes y deffroad a fu ym myd canu gyda’r tannau yn ystod y ganrif aeth heibio oedd ardal Ffestiniog,” meddai’r Doctor Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Breuddwyd Bordeaux -y Gêm

Ail bennod hanes Dewi Prysor yn Ffrainc. Rhan o gyfres o erthyglau gan awduron gwadd ar thema Ewropeaidd.
Ar ôl y teithio a chael noson o gyfarfod hen ffrindiau a wynebau newydd ymysg cefnogwyr Cymru yn Bordeaux, daeth diwrnod y gêm.
PÊL-DROED, CYM… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Ffynnon Doctor, Ceunant Sych

Mae’r hen ffynnon yn dal yno wrth gwrs ond bellach yn gudd, yn ystod yr haf o leiaf, dan dyfiant, ond yn y gaeaf daw i’r golwg a gosodwyd llechen yno i nodi’r lle pan altrwyd y ffordd – er parch i bobl yr ardal sydd â chof plentyn am yr hen ffyn… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: O’r Pwyllgor Amddiffyn -Lobïo’r Senedd eto

Y Frwydr yn Parhau.
                               
Ddiwedd Medi aeth dirprwyaeth o’r Pwyllgor Amddiffyn i lawr i Gaerdydd i gyfarfod Aelodau’r Cynulliad sy’n cynrychioli’r rhan hon o’r wlad, sef Ucheldir Cymru, i’w… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Mil Harddach Wyt -plannu bylbiau

Yn yr arddCyngor amserol gan Eurwyn Roberts. 

Yn yr ardd flodau
Bydd yn rhaid gorffen plannu’r bylbiau y mis yma. Mae’n amser da befyd i blannu bylbiau tiwlip sydd angen eu plannu ychydig yn ddyfnach na bylbiau eraill.

Plannwch hefyd goed rhosod,… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Atgofion Pantllwyd

Ail ran atgofion Laura Davies. 
Roedd wedi cyrraedd tai rhif 8 a 9 yn y bennod gynta’:

Yn uwch i fyny trigai Mrs Yoxall a’i mab Wil.  Nid wyf yn cofio ei gŵr, ond ‘rwy’n barnu mai gweithio ar lein bach Ffestiniog – stesion bach Tan y Bwlch … Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Rhoi’r ffidil yn y tomato

Naw wfft i domatos. Ga’n nhw fynd i chw’thu!

Dwi newydd glirio’r planhigion o’r tŷ gwydr ar ôl i rai ohonyn nhw ddal yr aflwydd blight.

Eto fyth, mi gawson ni gnwd sâl iawn, er trio tri math eleni. Y ffefryn Ildi, a moneymaker a super sweet. Ond yr un oedd y canlyniad.

Ffrwyth yn hir iawn iawn yn aeddfedu; cnwd bach, siomedig.
Mi fuon ni’n hel llond dwrn bob hyn a hyn, ond y rhan fwya’ wedi Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Peldroed. 1982 – 1984

Ychydig o hanes y Bêl-droed yn y Blaenau.Parhau’r gyfres, yng ngofal Vivian Parry Williams (allan o gofnodion y diweddar Ernest Jones).
1982-83Norman Bennett oedd yn gofalu am y chwaraewyr ym 1982-84, a rhai o ogledd Clwyd a chyffiniau Caer oeddynt ga… Parhau i ddarllen