Archives: Wilias

Llafar Bro: Trem yn Ôl -Cynfal Fawr

Erthygl arall o lyfr ‘Pigion Llafar 1975-1999’.

Cynfal Fawr … Beth ddaw ohono?
Mae ‘na nifer o bobl sy’n dechrau mynegi pryder ynglyn â chyflwr hen dŷ Cynfal Fawr oherwydd ei fod wedi bod yn wag cyhyd.  Dyma un o dai mwyaf arbennig yn ardal … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Y Dref Werdd

Ychydig o newyddion diweddar gan Y Dref Werdd
CLWB CAE BRYN COED

Bu diwrnodau llwyddiannus yn twtio a chlirio cae Bryn Coed yn ddiweddar, fel rhan o weithgarwch ‘Clwb Cae Bryn  Coed’ sydd ar y dydd Sul cyntaf o’r mis.

Cliriwyd y mieri a’r ll… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Bwrw Golwg -Trip i’r Creigiau Duon

Erthygl arall gan W. Arvon Roberts, yn y gyfres sy’n edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro.
Mae’r darlun yn dangos rhai o adran weithgar yr Urdd, Blaenau Ffestiniog, a dynnwyd ar ddydd eu trip i’r Creigiau Duon, Cricie… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Y Golofn Werdd -gwenyn

TRI PHETH A FFYNNA AR DES — GWENITH, A GWENYN, A MES.
Yn ôl pob adroddiad, mae gwenyn mêl Cymru (a thramor) wedi dioddef yn arw yn y blynyddoedd diweddar. Lleuen o’r enw varroa, plaladdwyr, a llygredd sy’n bennaf gyfrifol mae’n debyg, ac mae… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Yr Ysgwrn -Gwaith y Merched

Newyddion o Gartref Hedd Wyn.

Merched Yr Ysgwrn
Yn y gwanwyn cafwyd tipyn o gyhoeddusrwydd yn y wasg i Ddiwrnod Rhyngwladol y Merched. Mae hwn yn ddiwrnod sy’n cael ei ddathlu’n flynyddol er mwyn cofnodi’r hyn mae merched ar draws y byd wedi ei g… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: O’r Pwyllgor Amddiffyn -Byddwch Ddiolchgar!

Cynlluniau’r Ysbyty Coffa oedd prif erthygl rhifyn Mai 2016.

Philistiaeth ar waith!
Mae’r difrod wedi dechrau ac fe ddylai pawb a gododd law i’w gefnogi fod yn cuddio mewn cywilydd heddiw. Ond dyna fo! Y tebyg ydi na chafodd yr un ohonyn nhw erioe… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: "Duw, Aradr, a Rhyddid"

Erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Mehefin 1998.

Pwy fedr daflu goleuni ar y botwm neu’r fedal yma?

Daethpwyd o hyd iddo pan oedd y Cyngor Sir yn ail-adeiladu wal ger tai Frongoch, Maentwrog, ynghyd a darnau cetyn pridd, poteli a chrochenwaith, a … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Colofn y Merched -gofal yn yr haul

Pennod arall o gyfres Annwen Jones, a chyngor amserol -o ystyried tywydd rhagorol dechrau Mehefin- am warchod eich hun rhag gormod o haul. Gobeithio y daw’r tywydd braf yn ôl, ond pwyll pia hi..

•    Cofiwch fod angen amddiffyn y croen rhag y pelydrau UVA ac UVB. Mae UVA yn heneiddio’r croen ag UVB yn ei losgi. Felly astudiwch y poteli hylif haul yn ofalus.

•    Os ydych yn olau o ran pryd a Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Peldroed. 1971 – 1973

Ychydig o hanes y Bêl-droed yn y Blaenau. Parhau’r gyfres yng ngofal Vivian Parry Williams (Allan o gofnodion y diweddar Ernest Jones).

1971-72 
Wedi iddynt benodi Peter Rowlands yn reolwr/chwaraewr ym 1971-72 cafodd clwb y Blaenau gyfnod eithriad… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: O Lech i Lwyn -Cynefin i’w warchod

Yn rhifyn Mehefin 1998, Gruff Ellis, Ysbyty Ifan oedd y colofnydd Natur gwadd.  
Bu’n ysgrifennu colofn rheolaidd yn yr Odyn am flynyddoedd, dan yr enw Gwerinwr, a chyhoeddi llyfr ‘YMA MAE ‘NGHALON’ am fywyd gwyllt ei filltir sgwar (sy’n cy… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Llyfr Taith Nem -rhegi’n Gymraeg

Pennod arall o atgofion Nem Roberts, o ganrif yn ôl.Cofiaf unwaith i mi fod eisiau mynd o Efrog Newydd i Galiffornia, ond gan nad oedd gennyf lawer o arian ar y pryd, yr oeddwn yn awyddus i gael fy nghludo heb dalu.  Yr unig ffordd i wneud hynny, wrt… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Rhod y Rhigymwr -Wele Seren!

Rhan o erthygl Iwan Morgan, o rifyn Ebrill 2016.
Fel y gŵyr fy nghydnabod, mae barddoniaeth a cherddoriaeth wedi bod yn agos at fy nghalon erioed, a chwestiwn nifer o rai y bum yn siarad â nhw’n ystod y mis dwytha – y rhai  ddarllenodd ‘Rod y … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Clychau -faint o’r gloch?

Bu colofn Stolpia yn trafod Clychau fwy nag unwaith. Yn rhifyn Ebrill eleni, roedd Pegi Lloyd Williams yn trafod yr un pwnc. Dyma rannu addasiad o’i hysgrif hi.

Wrth drafod ‘Awr Fawr Galan’ yn rhifyn Mawrth, roedd Tecwyn V. Jones yn dwyn sylw at d… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Dwrn Dur yr Almaen

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Ar 22 Ebrill 1916, gwelid mwy o luniau o filwyr o’r ardal oedd yn gwasnaethu gyda’r fyddin ar dudalennau’r Rhedegydd. Yr oedd nifer ohonynt wedi eu dyrchafu yn Is-gorpora… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Hanner Tymor

Wel, ches i ddim mynd i Chelsea eto. Ta waeth: dim colled.

Wrth wylio’r gyfres hir o raglenni o "Sioe arddio fwya’r byd…(wedi’i chefnogi gan gyfalafwyr caredig a gwych Em-An-Jii…)" dwi’n sylwi na fyswn i’n mwynhau gwasgu trwy’r miloedd brwdfrydig, a gorfod edrych ar y gerddi drudfawr -ambell un wedi costio chwarter miliwn cofiwch- dros ysgwyddau rhesi o ymwelwyr eraill; bob un wedi talu’n Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Siop Siarad

Dysgu Cymraeg ym Mro Ffestiniog

Erbyn hyn mae Siop Siarad Blaenau Ffestiniog wedi hen sefydlu ei hun ac ar hyn o bryd mae dan arweiniad cydwybodol Jane Battye, yn wreiddiol o Gaerlŷr (Leicester) ond ar ôl byw yn Stiniog am bron i ddeng mlynedd, ma… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Trem yn ôl -Argae Pandy’r Ddwyryd

Erthygl arall o lyfr ‘Pigion Llafar 1975-1999’. 
Y tro hwn gan Allan Tudor, awdur cyfres o erthyglau ‘Sylwadau o Solihull’, yn dilyn sylw i benblwydd Pwerdy Maentwrog.

Mae gennyf ddiddordeb mawr ym Mhwerdy Maentwrog ers pan oeddwn yn fychan, a minnau… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Llwyddiant Brethyn Blaenau!

Hanes crefftwyr a busnes lleol
Chwe mlynedd yn ôl, yng nghyfnod cyntaf Y Dref Werdd, cychwynnodd grŵp o’r newydd i ddysgu a rhannu sgiliau go draddodiadol ym Mro Ffestiniog. Roedd Rhiannon Jones, cogyddes yn Ysbyty Blaenau ar y pryd, yn darllen drw… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stolpia -campwaith dewin

Pigion o golofn fisol Steffan ab Owain.

Cadair Eisteddfod yr Annibynwyr
Yn ddiweddar, derbyniais lun o gadair eisteddfod trwy law Tecwyn Vaughan Jones, un o olygyddion Llafar wrth gwrs, ac yntau wedi ei dderbyn oddi wrth Alun Roberts Jones (Stryd Dorf… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Ysgoloriaeth Patagonia 2016

Enillydd Cyntaf Ysgoloriaeth Patagonia Cyngor Tref Ffestiniog

Ar ddydd Gŵyl Dewi eleni cafwyd seremoni bwysig yn Siambr Cyngor Tref Ffestiniog fydd yn hyrwyddo a datblygu’r gefeillio a ddigwyddodd rhwng trefi Blaenau Ffestiniog a Rawson ym Mhatagon… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Faint o’r Gloch?

Amser chwynnu!

Mae’n amhosib cadw unrhyw ardd yn glir o ddant y llew am wn i, ond pan mae’r ardd yn ffinio efo ffordd gyngor a’i hymylon yn laswellt llawn clociau hadau, does dim llawer o bwrpas colli cwsg a thynnu gwallt pan mae lluwch o barasiwts blewog yn hedfan dros y ffens i gyfeiriad y borderi a’r gwlau llysiau nagoes..

Ychwanega blant sy’n mwynhau chwthu’r hadau a chyfri’ faint o’r Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Y Dref Werdd

Cynefin a Chymuned i Blant
Erbyn hyn rydym yn bell i mewn i 2016; blwyddyn arall gyffrous o’n blaena’!

Ym mis Mai, mae’r Dref Werdd yn paratoi i gychwyn cwrs newydd fydd yn dod a nifer o gyfleoedd arbennig i blant Bro Ffestiniog.

Efallai eich bod… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Y Deigryn Dirgel yn Denu’r Dorf

Daeth cynulliad teilwng a hynod werthfawrogol i wrando ar Gwmni OPRA Cymru yn cloi’r daith ‘Deigryn yn y Dirgel’ (Donizetti) yn Neuadd Ysgol y Moelwyn ym mis Mawrth. Roedd cyfarwyddwr artistig y Cwmni, Patrick Young wrth ei fodd gyda’r ymateb … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Sgotwrs Stiniog -Dechrau’r haf

Erthygl o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans.

‘Wedi Ebrill daw wybren – hyfryd Fai
Ar dwf ir daearen;
Y dydd byr redodd i ben –
Ymwroli mae’r heulwen.’
Englyn i gychwyn y golofn y mis yma, ac hwnnw o awdl gynnar gan R. Williams Parry i ‘Dechrau Haf’, gan obeithio y bydd yr heulwen wedi ymwroli (chwedl y bardd) yn ‘hyfryd Fai’ arnom.  Hynny ydi yn dywydd pysgota ac yn dywydd i’r ‘cogyn’ ddod Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Trem yn ôl -Y Llwynog

Erthygl arall o lyfr ‘Pigion Llafar 1975-1999’. Y tro hwn o gyfres ‘Colofn Bywyd Gwyllt’ Ken Daniels.

Y llwynog
 
Mae llawer o storïau wedi’u hadrodd sy’n sôn am gyfrwystra’r llwynog sy’n anodd iawn eu coelio. Mae’n rhaid bod llawer ohony… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Pobl ‘Stiniog ym Mhatagonia

Pennod 5 yng nghyfres Steffan ab Owain.Ymddangosodd yn wreiddiol yng ngholofn Stolpia, yn rhifyn Mehefin 1995
Pan ddechreuais ysgrifennu ar y testun hwn yn y golofn, prin y sylweddolais fod cynifer o bobl wedi gadael ein bro i chwilio am fywyd newydd y… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Mil Harddach Wyt -gwarchod planhigion ifanc

Yn yr ardd.Cyngor amserol gan Eurwyn Roberts, Meithrinfa Blodau’r Felin. Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 1999.

Yn yr Ardd Lysiau
Os ydych wedi plannu tatws cynnar bydd angen cadw golwg os bydd y gwlydd yn torri allan o’r pridd ac os bydd yn … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Peldroed. 1968 – 1971

Ychydig o hanes y Bêl-droed yn y Blaenau. Parhau’r gyfres yng ngofal Vivian Parry Williams (Allan o gofnodion y diweddar Ernest Jones). 

1968-69
Dechreuodd tymor 1968-69 gyda’r newydd fod y clwb yn glir o ddyled a bod ychydig o gannoedd yn y banc g… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Blas ar sgwrs

Adroddiadau o gyfarfodydd Chwefror a Mawrth ambell un o gymdeithasau prysur yr ardal.

Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog
Wrth groesawu’r aelodau i gyfarfod cyntaf tymor newydd y Gymdeithas Hanes, dywedodd y llywydd, Robin Davies, mor falch ydoedd o wel… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Pwyllgor Amddifyn yr Ysbyty Coffa

Y frwydr yn parhau.
(O rifyn Ebrill 2016)

Ar ôl chwe mis union o orfod aros, fe gafwyd cyfarfod efo rhai o swyddogion y Bwrdd Iechyd.  Yn bresennol ar ran y Betsi roedd y cadeirydd Dr Peter Higson, Geoff Lang (Cyfarwyddwr Strategaeth), Ffion Johnsto… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Gwawdio’r gwan a gwadu’r gwir

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Dyma’r bennod a baratowyd ar gyfer rhifyn Ebrill eleni. Aeth ar goll yn y wasg, felly mae’n ymddangos am y tro cyntaf yma ar y wefan.

Cerdyn a yrwyd adra o’r rhyfel. D… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Pobl y Cwm -gweithgaredd y capel

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.   Pennod arall o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.

Yn nechrau y ganrif hon, byddai y Gymanfa yn cael ei chynnal yn Moriah Trawsfynydd ac yn Peniel Ffestiniog bob yn ail flwyddyn. Byddai plant y Babell wrth eu bo… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Dwyn ffrwyth?

Y Fechan: "Dad! Be ydi’r aderyn coch a glas ‘na efo pen du, yn y goeden eirin?"
Fi: "Asiffeta!" …ac allan a fi…

Ar ôl rhuthro allan i glymu hen gryno-ddisgiau i ganghennau’r goeden, mi ges i gyfle i egluro wrthi mae coch y berllan oedd yr aderyn diarth. Ceiliog oedd yr un hardd coch a glas, a’r iar efo fo, yn gymar llai lliwgar, fel nifer o adar eraill.

Dim ond unwaith o’r blaen -dwi’n Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Llyfr Taith Nem -gwybod popeth am eliffantod!

Pennod arall o atgofion dechrau’r ganrif ddwytha’ gan Nem Roberts, Rhydysarn.

Heb waith, heb fwyd
Profiad digalon iawn i unrhyw ddyn ydyw bod ymysg y diwaith.  Mae yn brofiad blin i ddyn pan y digwydd hyn yn ei wlad ei hun, ond fil gwaeth ydyw b… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Yr Ysgwrn -Codi sied a phlannu coed

Newyddion o Gartref Hedd Wyn.

To gwair ar anghenfil
Petaech wedi digwydd gyrru lawr drwy Gwm Prysor yn ystod ddechrau’r flwyddyn a tharo llygaid tuag at Yr Ysgwrn byddech wedi gweld anghenfil go ryfedd yn llechu rhwng y bryniau.

Sian yn arolygu… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Profi’r Powdwr Du

Ar benwythnos heulog braf yr 16eg a’r 17eg o Ebrill, daeth dros 300 o fyfyrwyr o bedwar ban Prydain a gogledd Iwerddon i gystadlu ym Mlaenau Ffestiniog.

Antur Stiniog oedd yn cynnal Pencampwriaeth Beicio Lawr-Allt Myfyrwyr Prifysgolion Prydain eleni… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Rhod y Rhigymwr -Rhagrith a Lludw

Rhan o erthygl Iwan Morgan, o rifyn Mawrth 2016.

Fel arfer, mae mis Mawrth yn un sy’n llenwi fy nyddiadur hefo galwadau i feirniadu yn eisteddfodau cylch a rhanbarthol yr Urdd, ond gan mod i wedi derbyn gwahoddiad i feirniadu’n y Genedlaethol yn y… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Y Ddeddf Orfodaeth

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.Ym mis Chwefror 1916, galwyd cyfarfod arbennig o’r Cyngor Dinesig yn y Blaenau i ddewis aelodau o’r Tribiwnlys newydd oedd i’w sefydlu, yn dilyn y Ddeddf Orfodaeth Filwrol … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Colofn y Merched -teisennau Nain

Pennod arall o gyfres Annwen Jones.
Ychydig o rysetiau Nain
 

Teisen De½ pwys o flawdLlwy de o bodwr codi3 owns o fenyn3 llwy fwrdd o lefrith1 ŵy3 owns o siwgwrPinsiad o halen3 llwy fwrdd o sieri
Rhwbiwch y menyn i’r blawd ac yna ychwanegu’r s… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Sgotwrs Stiniog -pytiau dechrau’r tymor

Newyddion o Gyfarfod Blynyddol Cymdeithas Enweiriol y Cambrian eleni, ac erthygl arall o’r archif. 

Cynhaliwyd y cyfarfod yn neuadd y W.I. gydag wyth ar hugain o’r aelodau yn bresennol. Rhoddodd yr Ysgrifennydd amlinelliad o benderfyniadau’r Pwyl… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: #GwynThomas: ‘Ple heno yr wyt ti?’

Ar brynhawn noeth yn y gaeafFe welwch freichled o dref ar asgwrn y graig.-Gwyn Thomas, ‘Blaenau’. Cyfrol Ysgyrion Gwaed, Gwasg Gee, 1967

Diolch am yr angerdd, Gwyn, a diolch am y bennawd.

Mae teyrnged ar wefan papur bro Stiniog a’r cylch na fedra’ i wella arni, felly taw pia hi am rwan, ond bydd colled ar ei ôl yma yn ei filltir sgwâr.

Vivian Parry Williams yn holi Gwyn Thomas mewn neuadd Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Teyrnged i un o ‘Hen gyfoedion dyddiau gynt’

GWYN
Mae heddiw’n ddiwrnod trist iawn inni yma yn Stiniog, fel ag i weddill Cymru hefyd, yn reit siŵr. Er bod trigain mlynedd a mwy wedi mynd heibio ers i Gwyn adael bro ei febyd a mynd ymlaen i ddilyn gyrfa academaidd ddisglair iawn ac i lewyrch… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Stolpia -Clychau (parhad)

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain, y tro hwn yn parhau â’i drafodaeth am glychau.
*Mae dolen isod i ran gyntaf y stori.

Dyma dipyn mwy o hanes y gwahanol fathau o glychau a ddefnyddid gynt gan y gwŷr eglwysig. Yn ôl Bob Owen (Croesor)… Parhau i ddarllen

Ar Asgwrn y Graig: Nawr lanciau rhoddwn glod

…y mae’r gwanwyn wedi dod…

Britheg (dim ond un) a chlychau dulas (pump) wedi ymddangos eto, a finna’n meddwl fod y llygod wedi bwyta pob un ohonynt!

Dwi’n meddwl siwr nad oedd unrhyw un o’r ddau yma wedi blodeuo yn 2015, felly mae croeso mawr i’r ddau eleni.

Mae digon i edrych ymlaen ato eto; moliannwn oll yn llon. Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Tanygrisiau Ddoe -Lesyns Hustori…

Pennod pump yng nghyfres Mary Jones am y gymuned rhwng 1920-36.

Dysgu darllen – ar ein traed yn y dosbarth a llyfr gan bob un. Ar ben y rhes oeddwn i, o tua dwsin neu ragor o fechgyn a genethod a Mr Jones yr athro. Y cyntaf yn darllen dwy linell o’r bennod ddewisol yn y llyfr ac felly ymlaen, pob un ohonom yn gorfod darllen yn bwyllog nes cyrraedd y diwedd. Os byddai ambell un yn cael trafferth Parhau i ddarllen

Llafar Bro: O Lech i Lwyn -Cerdded y Mynyddoedd

Allan Tudor, Solihull, gyfrannodd erthygl i’r gyfres awyr-agored yn rhifyn Ionawr 1999.  
Fel llawer un arall, rwyf yn hoff o gerdded mynyddoedd Eryri, yn enwedig o gwmpas y Blaenau.  Nid wyf ddringwr, felly dewis llwybr i’r copa sydd yn weddol … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Peldroed. 1966-67 a 1967-68

Ychydig o hanes y bêl-droed yn y Blaenau. Parhau’r gyfres yng ngofal Vivian Parry Williams.(Allan o gofnodion y diweddar Ernest Jones)

1966-67 Roedd Prestatyn yn ôl yn y gynghrair ym 1966-67, a dyma’r flwyddyn y dechreuwyd dod a chwaraewyr wrth gefn i mewn yn lle rhywun oedd wedi’i anafu.  Penderfynodd y Blaenau ail-ddechrau cael chwaraewyr o gylch Lerpwl a chafwyd Keith Godby fel cysylltydd yno Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Mil Harddach Wyt -tocio

Yn yr ardd.Cyngor amserol gan Eurwyn Roberts, Meithrinfa Blodau’r Felin. Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2004.

Yn yr Ardd Flodau
Ar ôl y glaw, y gwynt a’r eira bydd rhaid tacluso y llwyni, a’u tocio. Mae yn bosib eu tocio rhy fuan, a gall … Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Gwynfyd -y goedwig yn deffro

Erthygl arall o’r gyfres am fywyd gwyllt a chrwydro’r fro.

Mae’n rhyfeddol ‘tydi sut mae swn coedwig yn medru newid o fewn ychydig wythnosau. Heb imi fynd yn rhy ddiflas a chanu tiwn gron bob blwyddyn tua’r adeg yma, mi ddywedai o ar ddechrau’… Parhau i ddarllen

Llafar Bro: Pobl ‘Stiniog ym Mhatagonia

Pennod 5 yng nghyfres Steffan ab Owain.Ymddangosodd yn wreiddiol yng ngholofn Stolpia, yn rhifyn Ebrill 1995
O’r cyfnod cynharaf yn hanes y Wladfa Gymreig ym Mhatagonia, cymerodd nifer dda o’r ymsefydlwyr a hanai o’r ardal hon a’r rhai cyfagos … Parhau i ddarllen